Bası Yarası Evreleri

Bası yarası evreleri, yatak yarasında dokunun ne kadar derine kadar zarar gördüğünü tarif eden ortak bir dildir. Bugün en yaygın kullanılan sistem, Amerikan NPIAP'ın 2016'da güncellediği ve Avrupa'da EPUAP'ın "kategori/evre" adıyla kullandığı sınıflamadır^[1][2]. Bu sistemde dört numaralı evre ile iki ayrı tanım vardır: evrelendirilemeyen bası yarası ve derin doku hasarı.

Bu sayfada her evrenin nasıl göründüğünü fotoğraf yerine sözle tarif ediyor, hepsini bir tabloda topluyor ve evrelerin neden geriye doğru sayılmadığını açıklıyoruz. Bası yarasının ne olduğunu ve nasıl oluştuğunu bası yarası nedir sayfasında bulabilirsiniz.

Evrelendirme ne işe yarar?

Evre, yaranın ağırlığını tek kelimeyle anlatır. Kılavuza göre evrelendirme önleme planını şekillendirir, tedavi seçimine yön verir ve sağlık çalışanları arasındaki iletişimi kolaylaştırır^[2]. Evde hemşirenin "Evre 2" diye not aldığı bir yarayı hastanedeki hekim aynı şekilde anlar.

Üç noktayı baştan bilmek işinizi kolaylaştırır:

• Bu sistem yalnızca bası yaraları için kullanılır. Diyabetik ayak yarası, toplardamar yetmezliğine bağlı bacak yarası, deri yırtığı ya da yanık kendi sınıflamalarıyla değerlendirilir^[1].
• Doğru evrelendirme için yara önce temizlenmelidir; yara yatağı görülmeden evre verilmez^[1].
• Evrelendirme eğitim ister. Araştırmalar, sağlık çalışanlarının bile evrelendirilemeyen yaraları, Evre 3'ü ve derin doku hasarını doğru sınıflandırmakta zorlandığını gösteriyor^[2]. Evde bakım veren biri olarak evre koymaya çalışmak yerine gördüğünüz değişikliği tarif etmeniz yeterli; evde neye bakacağınızı bası yarası bakımı sayfasında anlattık.

Deri katmanlarını kısaca tanıyın

Evreleri anlamak için derinin yapısını bilmek gerekir. Dıştan içe doğru epidermis (derinin en üst, ince katmanı), dermis (onun altındaki, damar ve kıl köklerinin bulunduğu katman), deri altı yağ dokusu, kas ve kemik yer alır^[2]. Evre numarası, yarada bu katmanlardan hangisinin göründüğüne göre verilir.

Bası yarası evreleri tek tek

Evre 1: Basmakla solmayan kızarıklık

Deri sağlamdır, açıklık yoktur. Bir bölgede parmakla bastırınca beyazlamayan kızarıklık vardır^[1]. Bu kızarıklıktan önce ya da onunla birlikte bölgede sıcaklık, sertlik ya da his değişikliği fark edilebilir. Koyu tende kızarıklık görülmeyebilir; bu nedenle derinin sıcaklığı, yerel şişlik, kıvam değişikliği ve ağrı daha yol gösterici olur^[2]. Mor ya da bordo renk Evre 1'e değil, derin doku hasarına işaret eder^[1].

Evre 2: Yüzeysel deri kaybı

Derinin üst katmanları kaybolmuş, dermis açığa çıkmıştır. Yara sığdır; tabanı canlı, pembe-kırmızı ve nemlidir^[2]. Evre 2 bazen sağlam ya da patlamış, içi açık renkli sıvı dolu bir kabarcık şeklinde görülür^[1]. Yağ dokusu görünmez; ölü doku, sarı yumuşak ölü doku katmanı (slough) ya da sert kabuk (eskar) yoktur ve yara genellikle üzerinin yeni deriyle kaplanmasıyla iyileşir^[2]. Seyrek olarak sarımsı beyaz tabanlı sığ bir Evre 2 yara, Evre 3'teki ölü dokuyla karıştırılabilir; yaranın derinliği ve kıl köklerinin görülmesi ayrımda yardımcı olur^[2]. İdrar ve gaita teması ya da bantlara bağlı yüzeysel deri hasarları Evre 2 olarak adlandırılmaz^[1].

Evre 3: Tam kat deri kaybı

Derinin tamamı kaybolmuş, deri altı yağ dokusu görünür hâle gelmiştir^[1]. Yarada iyileşmeye işaret eden kırmızı, taneli doku (granülasyon dokusu) ve kenarlarda içe kıvrılmış deri (epibol) görülebilir^[1]. Sarı ölü doku ya da kabuk da bulunabilir^[2]. Kenarların altında oyuk ya da tünel şeklinde uzantılar olabilir. Kas, tendon, bağ, kıkırdak ve kemik görünmez^[1].

Evre 3 yaranın derinliği bölgeye göre çok değişir. Kalça ve oturma kemiği gibi yağ dokusu kalın yerlerde yara oldukça derin olduğu hâlde Evre 3 kalabilir^[2].

Evre 4: Kas, tendon ya da kemiğe ulaşan kayıp

Deri ve deri altı dokunun tamamı kaybolmuş; kas zarı (fasya), kas, tendon, bağ, kıkırdak ya da kemik yarada görülür veya parmakla doğrudan hissedilir^[1]. Ölü doku ve kabuk, kenar altı oyuklar ve tüneller sık görülür. Burun kökü, kulak arkası, başın arkası, kuyruk sokumu ve ayak bileği kemiği gibi yağ dokusunun ince olduğu bölgelerde sığ görünen bir yara bile Evre 4 olabilir^[2]. Bu nedenle evre derinliğe değil, yarada hangi dokunun göründüğüne göre konur.

Evrelendirilemeyen bası yarası

Tam kat doku kaybı vardır, ancak yaranın tabanı sarı, gri ya da yeşilimsi ölü doku veya kahverengi-siyah sert kabukla kaplı olduğu için derinliği görülemez^[1]. Bu tabaka kaldırıldığında yara genellikle Evre 3 ya da Evre 4 olarak yeniden sınıflandırılır^[2].

Önemli bir istisna vardır: topukta ya da kan dolaşımı bozuk bir bacakta, kuru, yapışık, sağlam, çevresinde kızarıklık ya da yumuşama olmayan "kararlı" kabuk yumuşatılmamalı ve kaldırılmamalıdır^[1][2]. Bu kabuk bir tür doğal örtü işlevi görür. Tedavideki yerini bası yarası tedavisi sayfasında açıkladık. Kabuğun çevresinde kızarıklık, akıntı, yumuşama ya da koku başlarsa durum değişir ve hekim değerlendirmesi gerekir.

Derin doku hasarı (DTI) evresi

Sağlam ya da açılmış derinin bir bölgesinde basmakla solmayan, kalıcı bordo, mor ya da koyu kırmızı renk değişikliği veya kan dolu kabarcık vardır^[1][2]. Renk değişikliğinden önce bölgede ağrı ve sıcaklık değişikliği olabilir. Bu tablo kemik ile kas arasındaki yoğun ya da uzun süreli basınç ve makaslamadan kaynaklanır^[1].

Derin doku hasarı hızla ilerleyerek gerçek hasarın büyüklüğünü ortaya çıkarabilir ya da doku kaybı olmadan iyileşebilir^[1]. Gelişimi tamamlandığında ya da ölü doku temizlendiğinde altta Evre 3 veya Evre 4 yara ortaya çıkarsa yeniden sınıflandırılır^[2]. Mor renk değişikliği damar hastalığı, darbe ya da bazı cilt hastalıklarında da görülebilir; bu durumlar için derin doku hasarı tanımı kullanılmaz^[1].

Cihaz kaynaklı ve mukozal bası yaraları

Cihaz kaynaklı bası yarası bir evre değil, bir nedendir; bu yaralar da yukarıdaki sistemle evrelendirilir^[2]. Ağız, burun ya da idrar yolu gibi mukoza yüzeylerindeki bası yaraları ise evrelendirilmez, yalnızca kayda geçirilir^[1][2].

Evrelere göre özet tablo

Tablodaki ilkeler genel yöndür. Hangi bakımın uygulanacağını yaranın ve hastanın durumuna göre sağlık ekibi belirler; ayrıntılar bası yarası tedavisi sayfasında.

Bası yarası evreleri geriye doğru sayılmaz

Evre numaraları bir merdiveni andırır, ama yaralar bu merdivende sırayla inip çıkmaz. Bası yarası her zaman Evre 1'den başlayıp Evre 4'e ilerlemez; bir Evre 3 yaranın Evre 1 olarak başladığı ya da bir Evre 1'in mutlaka Evre 4'e döneceği söylenemez^[1].

İyileşme için de aynısı geçerlidir. Evre 4 bir yara iyileşirken önce Evre 3'e, sonra Evre 2'ye inmez. İyileşen derin yaranın içi granülasyon dokusuyla dolar; ancak bu doku kaybolan kas, yağ ya da kemiğin yerine geçmez^[2]. Bu nedenle uzmanlar "geriye doğru evreleme" yapılmamasını önerir; doğru ifade "iyileşmekte olan Evre 4 bası yarası" şeklindedir^[2]. Tamamen kapanmış ve üzeri yeni deriyle örtülmüş yara "iyileşmiş bası yarası" olarak kaydedilir^[2].

İyileşmiş yaranın yerindeki iz dokusu, olgunlaştıktan sonra bile önceki dokunun ancak yaklaşık yüzde 80'i kadar sağlamdır^[2]. Bu yüzden eski yara yerleri yeniden baskıya karşı korunmalıdır. Daha önce yara olan bölgede yeniden açılma olursa bu durum, aradan geçen süreye göre yeniden açılma, tekrarlayan ya da yeni yara olarak tanımlanır^[2].

Değerlendirme ve izlem

Evre, yaranın tek bir anlık fotoğrafıdır. İyileşmenin gidişini görmek için yara düzenli aralıklarla aynı yöntemle değerlendirilir:

• Ölçüm: Yaranın yüzey alanı kaydedilir; mümkünse şeffaf bir film üzerine çizim ya da fotoğraf gibi doğrulanmış bir yöntem kullanılır. Derinlik ve kenar altı oyuklar tahmini olarak not edilir^[3].
• Yara özellikleri: Konum, boyut, yara tabanındaki doku türü, renk, kenarlar, tüneller, çevre deri, akıntı, koku ve ağrı değerlendirilir^[4].
• Sıklık: Kılavuz, yaranın ilk değerlendirmeden sonra en az haftada bir, her seferinde aynı teknikle yeniden değerlendirilmesini önerir^[4].
• İzlem araçları: İyileşmeyi takip etmek için bu amaçla geliştirilmiş ölçekler kullanılır. PUSH aracı (Pressure Ulcer Scale for Healing) bunlardan biridir; yara alanı, akıntı miktarı ve yara tabanındaki doku türü gibi birkaç özelliği puanlayarak zaman içindeki değişimi sayıya döker^[4]. Ardışık fotoğraflar da izlemi kolaylaştırır^[4].

Kötüleşme belirtileri (yaranın büyümesi, akıntının artması, ölü dokunun çoğalması, ağrının artması) görüldüğünde hasta ve yara yeniden kapsamlı değerlendirilir^[4]. Hangi işaretlerin enfeksiyonu düşündürdüğünü bası yarası enfeksiyonu sayfasında anlattık.