Bası Yarası Nedir?

Bası yarası, deri ve derinin altındaki yumuşak dokuların uzun süre sıkışması sonucu zarar görmesidir. Halk arasında yatak yarası, tıp dilinde basınç yarası ya da dekübit ülseri olarak da bilinir. Çoğunlukla kuyruk sokumu, topuk ve kalça gibi kemiğin deriye yakın olduğu yerlerde ya da bir tıbbi cihazın altında gelişir. Hasar her zaman açık bir yara şeklinde başlamaz; ilk aşamada deri sağlam görünür, yalnızca rengi, sıcaklığı ya da kıvamı değişir.

Bu sayfada bası yarasının nasıl tanımlandığını, vücutta nasıl oluştuğunu ve ilk belirtilerin nasıl fark edileceğini anlatıyoruz. Konunun genel çerçevesi için bası yarası rehberi sayfasına bakabilirsiniz.

Bası yarası nedir? Tanım

Uluslararası bası yarası kılavuzunu hazırlayan kuruluşlar (Amerika'daki NPIAP, Avrupa'daki EPUAP ve Asya-Pasifik'teki PPPIA) bası yarasını şöyle tanımlar: genellikle bir kemik çıkıntısının üzerinde ya da tıbbi veya başka bir cihazla ilişkili olarak, uzun süreli basınç veya basınçla birlikte makaslama sonucu deride ve altındaki dokuda oluşan yerel hasar^[1]. Bu hasar sağlam derinin altında kalabilir ya da açık bir yara olarak görülebilir ve çoğu zaman ağrılıdır^[1]. Dünya Sağlık Örgütü'nün hastalık sınıflamasında (ICD-11) da "basınç ülserasyonu" başlığı altında yer alır^[1].

NPIAP 2016'da terimi "bası ülseri"nden "bası hasarı"na (pressure injury) çevirdi. Gerekçe basittir: ülser, dokuda açık bir kayıp demektir; oysa erken evrede ya da derin doku hasarında deri henüz açılmamış olabilir. Ülser olmadan hasar olabilir, ama hasar olmadan ülser olmaz^[2]. Aynı güncellemeyle evreler Roma rakamı yerine 1, 2, 3, 4 diye numaralandırıldı ve cihazların da bası yarasına yol açabileceği tanıma eklendi^[2]. Türkçede "bası yarası" ve "yatak yarası" ifadeleri bu durumların hepsini karşılayacak şekilde kullanılır.

Bası yarası nasıl oluşur?

Bası yarası tek bir nedenden değil, birkaç kuvvetin ve deri koşulunun bir araya gelmesinden doğar.

Basınç

Yattığınızda ya da oturduğunuzda vücut ağırlığı, kemik ile yatak arasındaki yumuşak dokuyu ezer. Uzun süre sıkışan dokuda kan akımı azalır, oksijen ve besin gelmez, atık maddeler birikir^[1]. Basıncın kalkmasıyla kan akımı geri gelir; ancak bu ani geri dönüş de iltihaplanmayı tetikleyen maddelerin salınmasına yol açabilir^[1]. Bunlara ek olarak hücreler doğrudan ezilerek de hasar görür ve sıkışan lenf damarları dokudaki atıkları temizleyemez hâle gelir^[1]. Kılavuz bu dört yolun büyük olasılıkla birlikte işlediğini belirtir^[1].

Makaslama

Makaslama (shear), derinin yerinde kalırken altındaki dokuların kaymasıdır. En bilinen örnek, yatağın başı yükseltilmiş hastanın yavaş yavaş ayak ucuna doğru kaymasıdır: kuyruk sokumundaki deri çarşafa tutunur, iskelet ise aşağı iner. Aradaki dokular ve küçük damarlar gerilip bükülür. Tanımda basıncın yanında makaslamanın ayrıca anılması bu yüzdendir^[1].

Sürtünme

Hastayı yatakta çekerek ya da sürükleyerek yer değiştirmek, derinin yüzeyini çarşafa sürter. Sürtünme tek başına çoğunlukla yüzeysel bir aşınma yapar, ama makaslamayla birlikte olduğunda derinin direncini azaltır. Hastayı kaldırarak taşımanın önemi buradan gelir; doğru teknikleri yatak yarası nasıl önlenir sayfasında bulabilirsiniz.

Nem

İdrar ve gaita kaçırma, terleme ya da yara akıntısıyla uzun süre ıslak kalan deri yumuşar ve kolay hasar görür. NICE, ıslaklığa bağlı cilt hasarı riski yüksek kişilerde koruyucu bariyer ürünlerinin düşünülmesini önerir^[3]. Islaklığın kendisi de ayrı bir cilt sorunu yapabilir; bu tablo bası yarasıyla karıştırılabilir (aşağıya bakın).

Mikroiklim

Mikroiklim, derinin yatak ya da minderle temas ettiği yüzeydeki sıcaklık, nem ve hava akışıdır^[2]. Hava almayan bir muşamba üzerinde saatlerce yatan, terleyen bir hastayı düşünün: ısınan ve nemlenen deri baskıya daha az dayanır. Kılavuz, derinin mikroikliminin hasar eşiğinin aşılıp aşılmayacağını belirleyen etkenler arasında olduğunu belirtir^[1].

Süre ve doku toleransı

"Kaç saat yatarsa yara açılır?" sorusunun herkes için geçerli bir cevabı yoktur. Uygulanan baskının büyüklüğü ile süresi arasında bir ilişki vardır: çok yüksek baskı kısa sürede, daha düşük baskı ise daha uzun sürede hasar yapabilir^[1]. Bu ilişki kişinin yaşına, beslenme durumuna, cildinin geçmişine (önceden yara açılmış olması gibi) ve diğer hastalıklarına göre değişir^[1].

Doku türü de önemlidir. Kas dokusu oksijensizliğe deriden çok daha duyarlıdır^[1]. Yüksek baskı altında kas hücrelerinin doğrudan ezilmesi dakikalar içinde gerçekleşebilirken, kan akımının azalmasına bağlı hasarın gelişmesi daha uzun sürebilir; hayvan çalışmalarında hücresel değişikliklerin görülmesi için 90 dakikadan uzun süre gerekebildiği bildirilmiştir^[1]. Kılavuz, kişiler arasındaki büyük fark nedeniyle kesin bir hasar eşiğinin önceden kestirilemeyeceğini vurgular^[1].

Bu bilginin pratik bir sonucu vardır: bası hasarı çoğu zaman en derinde, kemiğe yakın kas tabakasında başlar ve yüzeye doğru koni şeklinde yayılır. Derin doku, deri henüz sağlam görünürken ölmeye başlamış olabilir^[4]. Bu yüzden "deri açılmadı, demek ki sorun yok" düşüncesi yanıltıcıdır.

Kimler risk altında?

Kendi kendine dönemeyen, baskıyı hissedemeyen, beslenmesi bozulmuş, idrar ya da gaita kaçıran, bilişsel sorunu olan ya da daha önce bası yarası geçirmiş kişilerde risk yüksektir^[3]. Yoğun bakımda yatan ve çok sayıda tıbbi cihaz kullanan hastalar da ayrı bir risk grubudur^[5]. Risk ölçekleri ve her bir faktörün ayrıntısı için bası yarası risk faktörleri sayfasına bakabilirsiniz.

Belirtiler: Bası yarası nasıl anlaşılır?

Basmakla solmayan kızarıklık

Sağlıklı deride bir bölgeye parmakla birkaç saniye hafifçe bastırıp çektiğinizde orası önce beyazlar, sonra kızarıklık hemen geri gelir. Bası hasarının erken döneminde ise kızarık bölge bastırınca beyazlamaz. NICE, kızarıklığın solup solmadığının parmakla bastırarak ya da şeffaf bir yüzeyle (örneğin ince bir camla) bastırıp bakarak anlaşılmasını önerir^[3]. Solmayan kızarıklık görülen kişide önlemler hemen başlatılmalıdır^[3].

Sıcaklık, sertlik ve ağrı değişikliği

Bası bölgesi çevresine göre daha sıcak ya da daha soğuk, daha sert ya da daha yumuşak (süngerimsi) olabilir; bölgede şişlik, nem değişikliği ya da ağrı fark edilebilir^[3]. Hastanın "orası yanıyor" ya da "batıyor" demesi önemlidir. NICE, cilt değerlendirmesinde hastanın bildirdiği ağrı ve rahatsızlığın da dikkate alınmasını ister^[3].

Kabarcık, yüzeysel açıklık ve renk değişikliği

Hasar ilerledikçe içi açık renkli sıvıyla dolu bir kabarcık ya da derinin üst katmanında sığ, pembe-kırmızı bir açıklık görülebilir. Sağlam derideki bordo ya da mor renk değişikliği ve kan dolu kabarcık ise derin doku hasarını düşündürür^[6]. Bu görünümlerin hangi evreye karşılık geldiğini bası yarası evreleri sayfasında anlattık.

Koyu tenli kişilerde fark etmenin zorluğu

Koyu tende kızarıklık seçilmeyebilir; bası hasarı bunun yerine çevresinden farklı bir renk tonu olarak görünebilir^[3]. Kılavuz, orta ve koyu ten renklerinde erken bası yaralarının gözden kaçabildiğini belirtir ve kızarıklık aramak yerine derinin sıcaklığına, yerel şişliğe, dokunun kıvamındaki değişikliğe ve ağrıya güvenilmesini önerir^[6]. Evde bakım verenler için pratik karşılığı şudur: şüpheli bölgeyi elinizle çevresindeki sağlam deriyle karşılaştırın ve fark ettiğiniz her değişikliği ekibe bildirin.

Bası yarasıyla karışabilen durumlar

Her kalça yarası bası yarası değildir. İdrar ve gaitayla uzun süre temas eden deride gelişen nem kaynaklı cilt iltihabı (inkontinans dermatiti) çoğunlukla yaygın, yüzeysel, sınırları belirsiz bir kızarıklık ve soyulma yapar; kemik çıkıntısıyla sınırlı değildir. 2016 güncellemesinin bir amacı da Evre 2 bası yarasını bu tür nem hasarından ayırmaktı^[2]. Bant ve yapıştırıcıların çıkarılırken yaptığı deri hasarları, deri yırtıkları, yanıklar, diyabetik ayak yaraları ve toplardamar yetmezliğine bağlı bacak yaraları da kendi sınıflamalarıyla değerlendirilir^[2]. Doğru ayrım önemlidir; çünkü tedavi yaranın nedenine göre değişir.

Cihaz kaynaklı bası yaraları

Tıbbi bir cihazın deriye sürekli baskı yapması da bası yarasına yol açar. Oksijen maskeleri ve burun kanülleri, beslenme ve solunum tüpleri, ateller, korseler ve elektrotlar bunlara örnektir^[5]. Yatakta unutulan telefon, kumanda, takı ya da sıkı giysi gibi tıbbi olmayan eşyalar da aynı etkiyi yapabilir^[5]. Bu yaralar çoğunlukla cihazın şeklini taşır^[5].

Cihaz kaynaklı yaralar yoğun bakım gibi çok cihaz kullanılan ortamlarda daha sık görülür; bebek ve çocuklarda bası yaralarının yarıdan fazlası cihazlara bağlıdır^[5]. Kılavuz, bir cihaz takıldığı anda kişinin bası yarası riski altında kabul edilmesini önerir^[5]. "Cihaz kaynaklı" ifadesi yaranın nedenini anlatır, ağırlığını değil; bu yaralar da deri bası yaralarıyla aynı sistemle evrelendirilir^[6].

Mukozal bası yaraları

Ağız, dudak, burun içi, sindirim kanalı ve idrar yolunun iç yüzeyini kaplayan nemli zarlara mukoza denir. Solunum tüpü, beslenme tüpü, idrar sondası ve bunları sabitleyen malzemeler mukozaya baskı yaparak burada da yara açabilir^[6]. Mukozal bası yaraları deri bası yaralarının evreleme sistemiyle evrelendirilmez^[2][6]. Bunun birkaç nedeni vardır: mukozada solmayan kızarıklık görülemez, çok sığ yaralar gözle derin yaralardan ayırt edilemez ve yaranın üzerindeki yumuşak pıhtı ölü dokuya benzer^[6]. Bu yaralar yine kayda geçirilir, ama evre numarası verilmez^[6].