Diyabetik Ayak Bakımı

Diyabetik ayak bakımı, ayaklarınızı her gün kontrol etmek, doğru biçimde yıkayıp kurulamak, derinizi nemli tutmak ve ayağınızı fark etmeden yaralanmaktan korumaktır. Diyabet ayaktaki sinirleri etkilediğinde küçük bir kesik, kabarcık ya da sıcak su yanığı hissedilmeyebilir. Bu yüzden ağrının haber veremediği şeyi gözünüzle ve elinizle yakalamanız gerekir. Aşağıdaki adımlar uluslararası diyabetik ayak kılavuzlarının hastalara önerdiği bakım ilkelerine dayanır^[1][2].

Bu sayfa günlük rutine odaklanır. Uygun tedavi ayakkabısı, yara iyileştikten sonra tekrarı önleme ve uzun vadeli koruma için diyabetik ayak yarasından korunma sayfasına bakabilirsiniz.

Ayaklarınızı her gün kontrol edin

Her gün, tercihen aynı saatte, iki ayağınızın tamamına bakın: üstü, tabanı, topuğu, kenarları ve parmak aralarını atlamayın^[2]. İyi bir ışık altında oturun. Tabanınızı göremiyorsanız kırılmaz bir aynadan yararlanın; elinizle yoklayarak sıcak, sert ya da şiş bir nokta olup olmadığını hissedin^[3].

Şunlara dikkat edin:

• Kızarıklık, morluk ya da ayakkabının bıraktığı ve geçmeyen izler
• Kabarcık (su toplaması), kesik, çizik, çatlak
• Nasır altında koyulaşma ya da kanama izi
• Bir ayağın diğerine göre daha sıcak ya da daha şiş olması
• Tırnak batması, tırnak çevresinde kızarıklık
• Parmak aralarında beyazlaşma, soyulma ya da yumuşamış deri

Bu işaretlerden birini görürseniz beklemeden sağlık ekibinize haber verin^[1]. Görme sorunu, kilo ya da eklem kısıtlılığı nedeniyle kendi ayağınızı göremiyorsanız bu kontrolü bir aile üyesinin ya da bakım verenin yapması gerekir^[2]. Belirtilerin ayrıntılı listesi için diyabetik ayak belirtileri sayfasına göz atabilirsiniz.

Yıkama ve kurulama

Ayaklarınızı her gün yıkayın^[1]. Suyun sıcaklığı her zaman 37 °C'nin altında olmalıdır^[2]; his kaybı varsa suyu ayağınızla değil, dirseğinizle ya da bir su termometresiyle kontrol edin. Ayaklarınızı uzun süre suda bekletmeyin. Uzun ıslatma deriyi yumuşatıp zayıflatır (maserasyon) ve çatlamaya yatkın hâle getirir^[2].

Yıkadıktan sonra yumuşak bir havluyla, ovmadan, bastırarak kurulayın. Parmak aralarına özellikle dikkat edin^[1]; burada kalan nem deriyi yumuşatır ve mantar enfeksiyonuna zemin hazırlar.

Nemlendirme: kuru deriye evet, parmak arasına hayır

Diyabet terlemeyi azaltabildiği için ayak derisi kurur ve kendiliğinden çatlayabilir^[5]. Kuru deriyi her gün nemlendirici bir krem ya da losyonla yumuşatın, ancak parmak aralarına sürmeyin^[2]. Parmak arası zaten nemli kalmaya eğilimlidir; buraya krem sürmek deriyi gereğinden fazla yumuşatır.

Tırnak kesimi

Tırnakları düz kesin, köşeleri derin oymayın ve deriye çok yakın kesmeyin^[1]. Köşeleri yalnızca keskinliğini almak için hafifçe törpüleyebilirsiniz. Tırnaklarınız çok kalın, kıvrık ya da batık ise, iyi göremiyorsanız veya ellerinizde titreme varsa tırnak kesimini kendiniz yapmayın; ayak bakımı konusunda eğitimli bir sağlık çalışanından destek alın. Batık tırnak ve tırnak mantarı da tedavi edilmesi gereken sorunlardır^[1].

Nasır ve kalınlaşmış deri

Nasırı jilet, makas ya da bıçakla kendiniz kesmeyin. Nasır sökücü kimyasallar ve nasır bantları da kullanmayın; bunlar his kaybı olan ayakta fark edilmeyen yanıklara ve yaralara yol açabilir^[2]. Nasırın alınması eğitimli bir sağlık profesyonelinin işidir^[2].

Nasır sıradan bir sorun gibi görünse de diyabetli ayakta önemli bir uyarıdır: o bölgeye fazla yük bindiğini gösterir ve altında yara gelişebilir. Nasırın içinde koyu renk ya da kan lekesi görürseniz bunu bekletmeyin, sağlık ekibinize gösterin. Nasırın altında yaranın nasıl geliştiğini diyabetik ayak yarası sayfasında anlatıyoruz.

Çorap seçimi

• Dikişsiz ya da dikişi dışa gelecek şekilde ters giyilmiş çorap tercih edin^[2].
• Lastiği bacağı sıkan ya da diz boyu sıkı çoraplardan kaçının. Basınçlı (kompresyon) çorap ancak ayak bakım ekibiyle birlikte karar verilirse kullanılmalıdır^[2].
• Çoraplarınızı her gün değiştirin^[2].
• Açık renkli çoraplar, akıntı ya da kan lekesini daha kolay fark etmenizi sağlar.
• Yamalı, kalın düğümlü ya da delik çoraplar bası noktası yaratabilir.

Ayakkabı seçimi

Uygun olmayan ayakkabı ve çıplak ayakla yürümek, diyabetli ayakta yaraların başlıca nedenleri arasındadır^[2]. Ayakkabı alırken şunlara dikkat edin:

• Uzunluk: Ayakkabının iç uzunluğu ayağınızdan 1–2 cm fazla olmalıdır^[2].
• Genişlik: Ayağın en geniş yerine, yani parmak eklemlerinin hizasına rahatça uymalıdır^[2].
• Yükseklik: Parmakların üstünde yeterli boşluk bırakmalı, parmaklar sıkışmamalıdır^[2].
• Deneme zamanı: Ayakkabıyı ayakta durarak ve ayakların biraz şiştiği günün ilerleyen saatlerinde deneyin^[2].
• İç yüzey: Sert kenarlı ya da içinde kabarık dikiş olan ayakkabıları seçmeyin^[2].

Her giymeden önce ayakkabının içine bakın ve elinizle yoklayın. Çorabın içine kaçan küçük bir taş, ayakkabının içinde unutulan bir toka ya da dışarı çıkmış bir çivi, hissetmeyen bir ayakta saatlerce yürüdükten sonra yara açabilir^[2]. Yeni ayakkabıyı ilk günlerde kısa sürelerle giyin ve çıkardıktan sonra ayağınızda kızarıklık olup olmadığına bakın.

Ayağınızda belirgin şekil bozukluğu, nasır ya da daha önce yara varsa hazır ayakkabı yeterli olmayabilir; hekiminiz size özel tabanlık ya da ayakkabı önerebilir^[1].

Çıplak ayakla dolaşmayın

Ev içinde de dahil olmak üzere çıplak ayakla, yalnızca çorapla ya da ince tabanlı terlikle yürümeyin^[1]. Yalnız çorap giymek ayağı korumaz; çorapla birlikte uygun bir ayakkabı ya da tabanı sağlam, ayağı saran bir ev ayakkabısı gerekir^[2]. Plaj kumu, sıcak taş zemin, havuz kenarı ve cami avlusu gibi yerler de risklidir; buralarda da ayağınızı koruyun.

Sıcak su, termofor ve ısıtıcı riski

Ayaklarınızı ısıtmak için hiçbir ısıtıcı ya da sıcak su torbası (termofor) kullanmayın^[2]. Sobaya, kaloriferin üzerine ya da elektrikli ısıtıcıya ayak uzatmak da aynı tehlikeyi taşır. His kaybı olan ayak, deriyi yakacak sıcaklığı zamanında haber vermez ve fark edildiğinde yanık çoktan oluşmuş olur. Ayaklarınız üşüyorsa kalın, sıkmayan yün çoraplar giyin.

Sigara

Sigara, bacak ve ayak damarlarındaki daralmayı hızlandırır ve var olan bir yaranın iyileşmesini zorlaştırır. Diyabet ve damar hastalığı birlikte olduğunda sigarayı bırakmak, kalp-damar riskini azaltmanın temel adımlarından biridir^[2]. Bırakmakta zorlanıyorsanız hekiminizden ya da sigara bırakma polikliniklerinden destek isteyin. ABD Diyabet Derneği, sigara içen ve his kaybı, ayak şekil bozukluğu ya da damar hastalığı olan kişilerin ömür boyu izlem için ayak bakım uzmanlarına yönlendirilmesini önerir^[3].

Kan şekeri kontrolünün rolü

Ayak bakımı yalnızca ayakla ilgili değildir. Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri sinir hasarının ilerlemesine katkıda bulunur; yüksek kan şekeri ayrıca vücudun mikroplarla savaşan hücrelerinin işlevini bozar^[5]. Bu nedenle kılavuzlar ayak bakımı eğitiminde kan şekeri kontrolünün önemine de yer verilmesini önerir^[4]. Kan şekerinizin, tansiyonunuzun ve kolesterolünüzün hedefte tutulması ayaklarınızı da korur.

Ayak muayenesi ne sıklıkla yapılmalı?

Ayağınızın bir hekim ya da eğitimli bir sağlık çalışanı tarafından muayene edilme sıklığı, risk düzeyinize göre belirlenir. Muayenede ayağınızdaki his (çoğunlukla 10 gramlık ince bir monofilamanla), nabızlar, deri, şekil bozuklukları ve ayakkabılarınız değerlendirilir^[3]. Uluslararası kılavuzun önerdiği aralıklar şöyledir^[1]:

Bu aralıklar uzman görüşüne dayanır ve hekiminiz durumunuza göre farklı bir sıklık önerebilir^[1]. His kaybı ya da geçirilmiş yara öyküsü olan kişilerin ayakları her vizitte kontrol edilmelidir^[3]. Hekim muayenesine giderken çoraplarınızı çıkarmayı ve ayağınızı göstermeyi kendiniz de hatırlatın^[5].

Orta ve yüksek riskli bazı kişilerde hekim, evde ayak derisi sıcaklığının düzenli ölçülmesini de önerebilir^[1]. Bu yöntemi, uygun ayakkabı ve tabanlık seçimini ve yara iyileştikten sonraki koruyucu önlemleri diyabetik ayak yarasından korunma sayfasında ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Bakım verenler için ipuçları

Yaşlı, görme sorunu olan ya da hareketi kısıtlı bir yakınınızın ayak bakımını siz üstleniyorsanız:

• Kontrolü her gün aynı saatte, iyi ışıkta yapın; parmak aralarını tek tek açarak bakın.
• Yakınınız ağrı hissetmese bile kızarıklık, şişlik ya da ısı farkını önemseyin.
• Bir değişiklik gördüğünüzde fotoğrafını çekip tarih not edin; hekime giderken karşılaştırma yapmak kolaylaşır.
• Yatağa bağlı kişilerde topukların sürekli yatağa baskı yapmamasına dikkat edin; topuklar bası yarasına çok yatkındır^[2].
• Ayakkabının içini giydirmeden önce siz kontrol edin.
• Sıcak su torbası, ısıtıcı ya da ayak banyosu gibi "rahatlatıcı" uygulamaları iyi niyetle bile yapmayın.

Diyabetik ayak bakımı için günlük kontrol listesi

• İki ayağın tamamına, tabanına ve parmak aralarına baktım.
• Ayaklarımı 37 °C'nin altındaki suyla yıkadım, suda bekletmedim.
• Parmak aralarını iyice kuruladım.
• Kuru deriye nemlendirici sürdüm, parmak aralarına sürmedim.
• Temiz, dikişsiz, sıkmayan çorap giydim.
• Ayakkabımın içini elimle yokladım.
• Evde de çıplak ayakla dolaşmadım.
• Ayağımı ısıtıcı, soba ya da termoforla ısıtmadım.
• Kan şekerimi ölçtüm ve kaydettim.
• Yeni bir yara, kızarıklık ya da şişlik gördüysem sağlık ekibime haber verdim.

Hangi durumların acil olduğunu diyabetik ayak yarası ne zaman tehlikelidir sayfasında ayrıntılı olarak anlatıyoruz.