Selülit (Deri Altı Enfeksiyonu): Belirtiler ve Tedavi

Günlük dilde "selülit" kelimesi çoğu zaman kalça ve bacaklardaki portakal kabuğu görünümü için kullanılır. Tıpta ise selülit, deri altına yerleşen ve tedavi gerektiren bir bakteriyel enfeksiyondur. İki durumun birbiriyle ilgisi yoktur. Bu yazı, enfeksiyon olan selülitin nasıl tanındığını, hangi işaretlerde acil olduğunu ve nasıl tedavi edildiğini anlatıyor.

Selülit, yara enfeksiyonları rehberimizde anlattığımız "yayılan enfeksiyon" aşamasının deriye yansımasıdır. Uluslararası Yara Enfeksiyonu Enstitüsü (IWII), kızarıklık ve sertliğin yara kenarından 2 cm'den uzağa taşımasını yayılan enfeksiyon olarak tanımlar ve bu tabloyu selülitle eşleştirir^[4]. Ancak selülit her zaman görünür bir yaradan başlamaz. Apse, erizipel ve çıbanla birlikte genel tabloyu deri ve yumuşak doku enfeksiyonları yazısında bulabilirsiniz.

Selülit nedir, nasıl başlar?

Selülit, bakterilerin deriden içeri girip derinin alt katmanlarında ve deri altı yağ dokusunda çoğalmasıyla başlar. Bakteriler çoğunlukla gözle zor fark edilen küçük bir kapıdan girer. Enfeksiyona yol açan bakteriler çoğunlukla streptokok ve stafilokok türleridir^[3].

Sık görülen giriş kapıları şunlardır:

• Ayak parmak aralarında mantara bağlı beyazlaşma, pullanma ve çatlak
• Kesik, sıyrık, böcek ya da hayvan ısırığı
• Topuk çatlakları ve kuru, kaşınan deri
• Bacak yaraları, bası yaraları ya da diyabetik ayak yaraları
• Ameliyat kesileri ve iğne giriş yerleri

Selülit vücudun herhangi bir yerinde görülebilir; ancak çoğunlukla alt bacakta ortaya çıkar^[3]. Kızarıklığın sınırı belirgin değildir ve sağlam deriye doğru yavaş yavaş kaybolur. Bu özellik, sınırı keskin ve kabarık olan erizipelden ayırmaya yardım eder.

Selülitin belirtileri nelerdir?

Selülitin başlıca belirtileri; tek bir bölgede kızarıklık, sıcaklık, şişlik ve dokunmakla artan ağrıdır. Kızarıklık birkaç saat ya da gün içinde genişler. Bazı kişilerde deri değişikliğinden önce ya da onunla birlikte ateş, titreme ve halsizlik başlar^[3].

Belirtileri şöyle sıralayabiliriz:

• Kızarıklık: Sınırı belirsizdir ve genişleme eğilimindedir. Koyu tenli kişilerde kızarıklık daha zor seçilir; bu durumda renk koyulaşması, sıcaklık, şişlik ve hassasiyet daha iyi birer ipucudur.
• Sıcaklık: Etkilenen bölge, karşı bacağın aynı yerine göre belirgin biçimde sıcaktır.
• Şişlik ve gerginlik: Deri parlak ve gergin görünebilir. Ayakkabı ya da çorap lastiği iz bırakmaya başlar.
• Ağrı ve hassasiyet: Bölgeye dokunmak, üzerine basmak ya da yürümek ağrıyı artırır.
• Genel belirtiler: Ateş, üşüme-titreme, halsizlik ve iştahsızlık.

Selülitte irinli akıntı beklenmez. Kızarık alanın ortasında yumuşak, dalgalanan bir şişlik ya da irin varsa apse düşünülür ve tedavi yaklaşımı değişir^[1].

Kızarık alan neden kalemle işaretlenir?

Kızarık alanın sınırı, enfeksiyonun tedaviyle gerileyip gerilemediğini gözle karşılaştırabilmek için kalemle çizilir. İngiltere'nin NICE kılavuzu, selülitte enfeksiyonun sınırının tedaviden önce tek kullanımlık bir cerrahi kalemle işaretlenmesinin düşünülmesini önerir^[2]. Bu basit yöntem, "dün daha mı büyüktü?" sorusuna tahmin yerine somut bir cevap verir.

Hekiminiz bu çizgiyi çizdiyse evde şunlara dikkat edin:

• Çizgiyi silmeyin; banyoda silinme riski varsa her gün aynı ışıkta fotoğraf çekin.
• Kızarıklığın çizginin dışına taşıp taşmadığını sabah ve akşam kontrol edin.
• Taşma varsa ya da ateş yükseliyorsa sizi takip eden ekibe aynı gün haber verin.

İyileşme hemen görülmeyebilir. NICE, belirtiler hızla ya da belirgin şekilde kötüleşirse veya 2-3 gün içinde düzelmeye başlamazsa kişinin yeniden değerlendirilmesini önerir^[2]. Aynı kılavuz, tedavi bittikten sonra derinin normale dönmesinin bir süre alabileceğini de belirtir^[2]. Kızarıklığın çizginin içine nasıl çekildiğini, gün gün fotoğraflarla bacakta selülit örnek sürecinde görebilirsiniz.

Hangi belirtiler acil durum işaretidir?

Selülitte acil durum işaretleri; kızarıklığın saatler içinde hızla yayılması, ağrının görünen bulgularla orantısız şiddette olması, deride kabarcık, morarma ya da kararma, dokunurken çıtırtı ve ateşle birlikte tansiyon düşüklüğü ya da bilinç bulanıklığıdır. Bu işaretler, enfeksiyonun derin dokulara ya da kana yayıldığını düşündürür.

Amerika Enfeksiyon Hastalıkları Derneği (IDSA) 2014 kılavuzu, şu bulguların nekrotizan yumuşak doku enfeksiyonunu (dokuyu öldüren, kas zarı boyunca ilerleyen ağır enfeksiyon) düşündürdüğünü belirtir^[1]:

• Görünümle orantısız, çok şiddetli ağrı
• Kızarıklığın ötesine uzanan, tahta gibi sert şişlik
• Mor renkli kabarcıklar, deride kanama ya da soyulma
• Bölgede his kaybı (uyuşukluk)
• Hızlı ilerleme ve dokuda gaz (çıtırtı)
• Başlanan antibiyotiğe rağmen kötüleşme

Nekrotizan enfeksiyonda başlangıçta deri masum görünebilir; ağrı ise beklenenden çok daha şiddetlidir^[6]. Bu tabloda tedavinin temeli acil cerrahi değerlendirmedir^[1]. Ateş, titreme, hızlı nefes ve kafa karışıklığı ise enfeksiyonun tüm vücudu etkilediğini gösterebilir. Bu belirtilerin ayrıntılarını sepsis belirtileri yazısında bulabilirsiniz.

Kimlerde selülit riski artar?

Selülit riski; bacakta ödemi, lenf ödemi ya da toplardamar yetmezliği olanlarda, ayak parmak arası mantarı ve çatlağı olanlarda, obezite ve egzaması olanlarda ve daha önce selülit geçirmiş kişilerde artar. IDSA 2014 kılavuzu, ödem, obezite, egzama, toplardamar yetmezliği ve parmak arası deri sorunlarının araştırılıp tedavi edilmesini önerir^[1].

Diğer risk etkenleri şunlardır:

• Diyabet (şeker hastalığı) ve ayakta his kaybı
• Bağışıklığı baskılayan hastalık ya da ilaçlar
• Lenf bezi ameliyatı ya da ışın tedavisi sonrası kolda veya bacakta şişlik
• Bacakta uzun süredir açık kalan yaralar

Ödem, selülitin hem nedeni hem de sonucu olabilir. Şiş dokuda lenf akışı yavaşlar ve bakteriler daha kolay yerleşir. Her selülit atağı da lenf damarlarına zarar verip şişliği artırabilir. Bu kısır döngü, tekrar eden selülitin temel nedenlerinden biridir. Diyabeti olan kişilerde ayaktan başlayan enfeksiyonun özelliklerini diyabetik ayak enfeksiyonu yazısında ayrıca anlattık.

Selülit nasıl tedavi edilir?

Selülit tedavisinin temeli; hekimin seçtiği antibiyotik, etkilenen bacağın ya da kolun yukarıda tutulması ve bakterilerin girdiği kapının (örneğin parmak arası mantarın) tedavisidir. Ateşi, bilinç değişikliği ya da tansiyon düşüklüğü olmayan kişilerin çoğu evde, ağızdan alınan ilaçla tedavi edilebilir^[1].

BüyütAntibiyotiğin yanında etkilenen bacağı kalp hizasının üstünde tutmak şişliğin ve ağrının azalmasına yardım eder.Kapat

Tedavinin ana ilkeleri şunlardır:

• Antibiyotik: İlacın türüne, yoluna ve süresine hekim karar verir. IDSA 2014 kılavuzu, komplike olmayan selülitte önerilen tedavi süresinin 5 gün olduğunu, bu sürede düzelme yoksa tedavinin uzatılmasını belirtir^[1]. Evde kalan eski antibiyotikleri kullanmayın.
• Bacağı yukarıda tutmak: Etkilenen bölgenin yukarıda tutulması ödemin ve iltihaplı sıvının azalmasına yardım eder^[1]. Otururken bacağı bir tabureye, yatarken bir yastığa kaldırın.
• Giriş kapısının tedavisi: Parmak arası mantar, topuk çatlağı ya da egzama tedavi edilmezse bakteriler yeniden girebilir^[1].
• Altta yatan hastalıkların düzenlenmesi: Diyabeti olanlarda kan şekeri enfeksiyon sırasında yükselebilir; ölçümleri sıklaştırın.
• Hastaneye yatış: IDSA 2014 kılavuzu; sistemik enfeksiyon belirtileri, bilinç değişikliği, tansiyon düşüklüğü, derin ya da nekrotizan enfeksiyon şüphesi ve ağır bağışıklık baskılanmasında yatarak tedaviyi önerir^[1].

Antibiyotiğin neden tam süre kullanılması, neden gereğinden uzun da kullanılmaması gerektiğini akılcı antibiyotik kullanımı yazısında anlattık.

Selülit, ödem ve toplardamar yetmezliğinden nasıl ayırt edilir?

Selülit genellikle tek bacakta, birkaç gün içinde başlayan, sıcak ve ağrılı bir kızarıklıktır ve çoğu zaman ateşle birliktedir. Toplardamar yetmezliğine bağlı deri iltihabı ve kronik ödem ise çoğunlukla iki bacakta birden, haftalar içinde gelişir ve ateş yapmaz. Bacakta kızarıklığa yol açan birçok hastalık selülite benzeyebilir^[3].

Bu tablo yalnızca fikir vermek içindir. İki bacakta birden aynı anda gelişen kızarıklık selülitte nadirdir ve başka bir nedeni düşündürür^[3]. Toplardamar yetmezliğine bağlı değişiklikler gereksiz antibiyotikle tedavi edildiğinde düzelmez; aksine yan etki riski artar. Ayrımı muayene yapar; bacakta pıhtı şüphesinde ultrason istenebilir.

Selülitin tekrarlaması nasıl önlenir?

Selülitin tekrarlamasını önlemenin temeli; bacak ödemini kontrol altına almak, ayak parmak arasını kuru ve sağlam tutmak, deriyi nemlendirmek ve küçük yaraları hemen temizlemektir. IDSA 2014 kılavuzu bu zemin hazırlayıcı durumların tedavisini öncelikli adım olarak görür^[1].

Ödemi olan kişilerde kompresyon (sıkıştırma) tedavisi önemlidir. Webb ve arkadaşlarının 2020'de New England Journal of Medicine'de yayımladığı randomize çalışmada, kronik bacak ödemi olan ve tekrarlayan selülit geçiren kişilerde kompresyon tedavisi yeni atakları azalttı^[5]. Kompresyon çorabı başlamadan önce bacak atardamarlarının değerlendirilmesi gerekir; bu kararı hekiminiz verir.

Günlük önlemler:

• Ayak parmak aralarını her gün kontrol edip iyice kurulayın; mantar varsa tedavi ettirin.
• Topuk ve bacak derisini düzenli nemlendirin; çatlak bırakmayın.
• Kesik ve sıyrıkları temiz suyla yıkayıp temiz bir örtüyle kapatın.
• Bacakta şişlik varsa gün içinde ara ara bacağınızı yukarı kaldırın.
• Kilo vermek ve egzamayı tedavi ettirmek riski azaltır^[1].

IDSA 2014 kılavuzu, zemin hazırlayan durumlar tedavi edilmesine rağmen yılda 3–4 atak geçiren kişilerde koruyucu antibiyotik tedavisinin düşünülebileceğini belirtir^[1]. Bu karar kişiye özeldir ve hekimle birlikte verilir.

Ne zaman hemen başvurmalı?

Daha hafif bir tabloda da kızarıklık 2-3 gün içinde gerilemeye başlamazsa, ateş sürerse ya da aynı bacakta selülit yeniden başlarsa sizi takip eden hekime başvurun. Tekrarlayan selülitte ödemin, parmak arası mantarın ve diyabetin birlikte değerlendirildiği planlı bir muayenenin nasıl yapıldığını yara ve enfeksiyon muayenesi sayfasında okuyabilirsiniz.