Bası Yarası Enfeksiyonu

Bası yarası enfeksiyonu, halk arasında yatak yarası denen yaraya yerleşen mikropların dokuda çoğalması ve vücudun buna iltihapla tepki vermesidir. Uygun bakıma rağmen iyileşmenin durması, akıntının artması ya da renginin değişmesi, kötü koku, yara çevresinde ısı artışı ve ağrı en sık işaretlerdir. Derin bası yaralarında enfeksiyon alttaki kemiğe (osteomiyelit) ya da kana (sepsis) yayılabildiği için erken fark edilmesi önemlidir.

Bası yarasının nasıl oluştuğunu bası yarası nedir yazısında, evrelerini de bası yarası evreleri yazısında bulabilirsiniz. Bu sayfa yalnızca enfeksiyon konusuna odaklanıyor.

Bası yarası neden enfekte olur?

Her açık yarada mikrop bulunur; bası yarası da bunun dışında değildir. Mikropların varlığı tek başına enfeksiyon demek değildir. Enfeksiyon, mikroplar vücudun savunmasını aşacak kadar çoğaldığında ortaya çıkar. Bası yaralarında bu dengeyi bozan birkaç etken vardır:

• Ölü doku. Yara tabanındaki sarı ya da siyah ölü doku, mikroplar için uygun bir ortam oluşturur.
• Bölgenin konumu. Sakrum (kuyruk sokumu) ve kalça bölgesindeki yaralar idrar ve dışkıyla kirlenmeye açıktır. Kılavuzlar, inkontinans (idrar ya da dışkı kaçırma) sonrasında cildin hemen temizlenmesini önerir^[1].
• Derinlik. Yara derinleştikçe kas, tendon ve kemik gibi dokular açığa çıkar; enfeksiyonun bu yapılara ulaşması kolaylaşır.
• Genel sağlık durumu. Yetersiz beslenme, diyabet, bağışıklığı baskılayan ilaçlar ve ileri yaş, vücudun enfeksiyonla mücadelesini zayıflatır. Bası yarası kılavuzu, iyileşmeyi desteklemek için beslenme durumunun değerlendirilmesini ve eşlik eden hastalıkların kontrol altına alınmasını önerir^[1].

Bası yarası enfeksiyonu belirtileri

Uluslararası bası yarası kılavuzu (EPUAP, NPIAP ve PPPIA ortak kılavuzu), bir bası yarasında şu bulgular varsa lokal enfeksiyondan güçlü biçimde şüphelenilmesini önerir^[1]:

• Gecikmiş iyileşme; uygun tedaviye rağmen son iki haftada hiç iyileşme belirtisi olmaması
• Yaranın büyümesi ya da derinleşmesi
• Yaranın açılması
• Ölü doku bulunması
• Kolay kanayan, kırılgan granülasyon dokusu (yara tabanını dolduran kırmızı yeni doku)
• Yara tabanında cepleşme ya da köprüleşme
• Akıntının artması ya da niteliğinin değişmesi
• Yara çevresinde ısı artışı
• Ağrının artması
• Kötü koku

Bası yarası olan kişilerin önemli bir kısmı yaşlı, konuşamayan ya da ağrısını ifade edemeyen kişilerdir. Bu yüzden bakım verenin gözlemi çok değerlidir. Pansuman sırasında yüzünü buruşturması, daha önce rahat ettiği bir pozisyonda huzursuzlanması, ağrının dolaylı işaretleri olabilir. Genel olarak yara enfeksiyonu belirtilerini ve evde nasıl not tutulacağını yara enfeksiyonu belirtileri yazısında ayrıntılı anlattık.

Osteomiyelit riski: sakrum ve topuk

Osteomiyelit, kemiğin enfeksiyonudur. Bası yaraları çoğunlukla kemik çıkıntılarının üzerinde gelişir; sakrum, oturak kemikleri (iskial tüberositas), kalçanın dış yanındaki kemik çıkıntısı (büyük trokanter) ve topuklar en sık yerlerdir^[2]. Bu bölgelerde deri ile kemik arasında az yağ ve kas dokusu bulunduğundan, derinleşen bir yara kısa yoldan kemiğe ulaşabilir.

Bası yaraları yüzeyde küçük görünse de derinde koni biçiminde genişleyebilir. Ölü doku dikey olarak ilerleyerek çevrede selülite, kemiğe ulaşınca osteomiyelite, kan dolaşımına karışınca sepsise yol açabilir^[2].

Kılavuz, şu durumlarda bası yarasının osteomiyelit açısından değerlendirilmesini önerir^[1]:

• Yarada kemik görünüyorsa
• Yara tabanında dokunulduğunda kemik pürüzlü ya da yumuşak hissediliyorsa
• Yara uygun tedaviye rağmen iyileşmiyorsa

Osteomiyelit tedavisi yalnızca yumuşak doku enfeksiyonundan daha uzun ve karmaşıktır; bazen cerrahi gerektirebilir. Bu nedenle derin bir bası yarası iyileşmiyorsa, kemik tutulumunun araştırılması için hekimle konuşun.

Selülit ve sepsis uyarısı

Enfeksiyon yaranın sınırlarını aşarsa çevre deri ve deri altı dokuda selülit gelişebilir. Kılavuz, yara kenarından dışa doğru yayılan kızarıklık, yara çevresinde sertleşme, çıtırtı, dalgalanma ya da renk değişikliği, kırmızı çizgiler (lenfanjit), halsizlik, kafa karışıklığı ve iştahsızlık durumunda yayılan enfeksiyon tanısının düşünülmesini önerir. Kafa karışıklığı ve iştahsızlık özellikle yaşlılarda öne çıkabilir^[1].

Enfeksiyon kana karıştığında sepsis gelişebilir. Dünya Sağlık Örgütü sepsisi, vücudun enfeksiyona verdiği aşırı tepkinin kendi doku ve organlarına zarar verdiği, hayatı tehdit eden bir durum olarak tanımlar; yaşlılar ve hastanede yatanlar risk altındaki gruplar arasındadır^[3].

Bası yarası enfeksiyonunda tanı nasıl konur?

Bası yarası enfeksiyonunun tanısı her şeyden önce muayeneye dayanır. Yarayı gören hekim ya da yara bakım ekibi, yaranın boyutunu, derinliğini, tabanındaki dokunun görünüşünü, akıntıyı, kokuyu ve çevre deriyi değerlendirir. Gerekirse yara tabanına steril bir aletle dokunarak kemiğe ulaşılıp ulaşılmadığına bakar.

Kültür. Enfeksiyon düşünülüyorsa, hangi mikrobun sorumlu olduğunu ve hangi antibiyotiklerin etkili olacağını bulmak için yaradan örnek alınabilir. Bası yarası kılavuzu, yaradaki mikrop yükünün doku biyopsisi ya da yarı kantitatif sürüntü tekniğiyle belirlenmesini önerir^[1]. Kültürde mikrop üremesi tek başına enfeksiyon kanıtı sayılmaz; NICE de yarada klinik enfeksiyon bulgusu yokken, sadece kültürde üreme var diye antibiyotik başlanmamasını önerir^[4]. Örneğin hangi teknikle alındığı ve raporun nasıl yorumlandığı yara kültür testi yazısında anlatılıyor.

Kan testleri. Lökosit (beyaz küre) sayısı, CRP ve sedimantasyon gibi testler vücuttaki iltihabın düzeyi hakkında fikir verir. Sepsis şüphesinde kan kültürü de alınır^[5].

Görüntüleme. Osteomiyelit ya da derin apse şüphesinde hekim düz röntgen, MR, BT ya da ultrason gibi görüntüleme yöntemlerine başvurabilir^[5]. Hangi yöntemin seçileceği, yaranın yerine ve hastanın durumuna göre belirlenir.

Kemik biyopsisi. Osteomiyelitin kesin tanısı ve sorumlu mikrobun belirlenmesi için bazı hastalarda kemikten örnek alınması gerekebilir. Bu karar hekime aittir.

Bası yarası enfeksiyonunda tedavi ilkeleri

Bası yarası enfeksiyonunun tedavisi tek bir ilaca ya da pansumana dayanmaz; birkaç adım birlikte yürütülür. Bası yarasının genel tedavisini bası yarası tedavisi yazısında anlattık; burada enfeksiyona özgü ilkeleri özetliyoruz.

Basıncın kaldırılması

Yara üzerindeki basınç sürdükçe doku kanlanmaz, savunma hücreleri ve antibiyotik bölgeye yeterince ulaşamaz. Bu yüzden enfekte bir bası yarasında da hastanın yara üzerine yatmaması, pozisyonunun düzenli değiştirilmesi ve uygun destek yüzeylerinin kullanılması tedavinin temelidir^[1][4].

Enfekte bası yarasında debridman

Debridman, yaradaki ölü ve enfekte dokunun temizlenmesidir. Ölü doku hem mikroplara barınak olur hem de antibiyotiğin etkisini azaltır. NICE, debridmana karar verilirken yaradaki ölü dokunun ne kadar olduğuna, yaranın kategorisine ve genişliğine, kişinin işlemi kaldırıp kaldıramayacağına ve eşlik eden hastalıklarına bakılmasını önerir^[4]. Debridmanın yöntemi ve zamanlaması, yarayı izleyen ekip tarafından belirlenir; evde makas ya da bıçakla doku temizlemeye çalışmayın.

Yara temizliği ve antiseptikler

Uluslararası bası yarası kılavuzu, yara yatağının temizlik ve debridmanla hazırlanmasını önerir; iyileşmesi geciken yaralarda mikrop yükünü azaltmak için dokuya uygun güçte antiseptikler kullanılabileceğini belirtir^[1]. NICE ise antiseptiklerin bası yarası tedavisinde rutin olarak kullanılmamasını önerir^[4]. Yani antiseptik her yarada gerekmez; kullanılıp kullanılmayacağına, hangi ürünün ve hangi sıklıkta seçileceğine yarayı izleyen ekip karar verir.

Antibiyotik kararı hekimdedir

Her enfekte görünen bası yarası antibiyotik gerektirmez. NICE kılavuzu, bası yarası olan yetişkinlerde sistemik antibiyotiği sistemik sepsis, yayılan selülit ya da altta yatan osteomiyelit gibi durumlar için önerir; antibiyotiklerin yalnızca yarayı iyileştirmek amacıyla verilmemesini öğütler^[4]. Antibiyotiğin türü, ağızdan mı damardan mı verileceği ve süresi; kültür sonucuna, enfeksiyonun derinliğine ve hastanın genel durumuna göre hekim tarafından belirlenir. Osteomiyelitte tedavi süresi genellikle daha uzundur.

Antibiyotik başlandıktan sonra ilacı önerilen süreden önce kendi başınıza kesmeyin, evde kalan eski antibiyotikleri de kullanmayın. Ayrıntılar için antibiyotik kullanımı yazısına bakabilirsiniz.

Genel durumun desteklenmesi

Beslenmenin düzeltilmesi, kan şekerinin kontrolü ve sıvı alımı, vücudun enfeksiyonla mücadelesine katkı sağlar^[1]. Bazı derin yaralarda cerrahi temizlik ya da yaranın cerrahi olarak kapatılması gündeme gelebilir.

Enfeksiyonu önlemek için neler yapılabilir?

Bası yarası enfeksiyonunu önlemenin en etkili yolu, yaranın derinleşmesini önlemek ve yarayı temiz tutmaktır. Kısaca:

• Pozisyonu düzenli değiştirin ve hastanın yara üzerine yatmamasına dikkat edin.
• İdrar ya da dışkı kaçırma sonrasında cildi hemen ve nazikçe temizleyin^[1].
• Pansumanı ekibin önerdiği sıklıkta ve yöntemle, temiz ellerle değiştirin.
• Beslenme ve sıvı alımına dikkat edin.
• Yarayı her pansumanda gözlemleyin; değişiklikleri fotoğrafla ve kısa notlarla kaydedin.

Evde bakım verenler için ayrıntılı bir günlük plan bası yarası bakımı yazısında, yeni yaraların oluşmasını önlemeye yönelik öneriler de yatak yarası nasıl önlenir yazısında yer alıyor.