Diyabetik Ayak Belirtileri

Diyabetik ayak belirtileri çoğu kişide ayak parmaklarında uyuşma, karıncalanma ya da geceleri artan bir yanma hissiyle başlar. Zamanla ayağın sıcağı, soğuğu ve dokunmayı eskisi kadar iyi hissetmediği fark edilir. Bunlara kuru ve çatlayan deri, kalınlaşan nasırlar, ayağın renginde ya da ısısında değişiklik eşlik edebilir^[3]. Sorun şu ki bu işaretlerin önemli bir kısmı ağrısızdır. Bu yazıda hangi belirtilere dikkat etmeniz gerektiğini, ayağınızı evde nasıl kontrol edeceğinizi ve hangi durumda beklemeden başvurmanız gerektiğini anlatıyoruz. Belirtilerin altında yatan nedenleri merak ediyorsanız önce diyabetik ayak nedir yazısına göz atabilirsiniz.

Belirtiler neden kolay gözden kaçar?

Vücut normalde bir sorunu ağrıyla haber verir. Diyabete bağlı sinir hasarında bu uyarı zayıflar. Amerikan Diyabet Derneği'ne göre diyabetik periferik nöropati vakalarının %50'ye varan kısmında hiçbir şikâyet olmayabilir^[2]. Kişi kendini iyi hisseder, ama ayağında his kaybı başlamış olabilir.

Bu durumun günlük hayattaki karşılığı şudur: banyoda fazla sıcak suyla yanan bir topuk, yeni ayakkabının sürttüğü bir parmak ya da tırnak keserken oluşan küçük bir kesik fark edilmeden günlerce kalabilir. Ağrı olmadığı için kişi yürümeye devam eder. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), ayaklar iyi hissettirse bile her gün kontrol edilmesini bu yüzden önerir^[3].

Sinir hasarının erken belirtileri

Sinir hasarı genellikle iki ayakta birden ve parmak uçlarından başlayarak yukarı doğru ilerler. İlk belirtiler ince sinir liflerinin etkilenmesine bağlıdır ve şöyle tarif edilir^[2][3]:

• Karıncalanma ve iğnelenme: ayakta "uyuşmuş da açılıyor" hissi
• Yanma: özellikle akşamları ve yatakta artan, çorap ya da yorganın dokunmasıyla rahatsız eden bir yanma
• Ağrı: batma, sızlama ya da elektrik çarpması gibi ani ağrılar
• Uyuşma ve his kaybı: ayağın "pamuk gibi" ya da "başkasının ayağı gibi" hissedilmesi
• Isı duyusunda azalma: sıcak ve soğuğu ayırt etmekte güçlük
• Denge sorunu: kalın sinir lifleri etkilendiğinde ayağın yeri tam hissedilemez, bu da sendelemeye ve düşmelere yol açabilir

Bu belirtiler ilerledikçe ağrı ve yanma azalabilir. Bu, sinirin iyileştiği anlamına gelmez; çoğu zaman his kaybının derinleştiğini gösterir. Bu nedenle "eskiden yanıyordu, artık yanmıyor" diyen bir kişinin ayağı mutlaka muayene edilmelidir.

Deride, tırnakta ve ayağın şeklinde görülen değişiklikler

Bazı belirtileri hissetmezsiniz ama görebilirsiniz. Ayağa bakarken şu değişikliklere dikkat edin^[3][4]:

• Kuruluk ve çatlaklar: özellikle topukta derin çatlaklar mikroplar için giriş kapısı olabilir.
• Nasır ve sertleşmiş deri: sürekli aynı noktada kalınlaşan deri, o bölgenin fazla yük taşıdığını gösterir. Nasırın içinde kahverengi ya da siyah lekeler, yani kurumuş kan görülmesi altında bir yara olabileceğini düşündürür.
• Su kabarcıkları, kesikler, morluklar: fark ettiğiniz anda not edin; birkaç gün içinde iyileşmeye başlamıyorsa hekime gösterin.
• Kırmızı ya da sıcak nokta: ayağın bir bölgesinin diğerlerinden daha sıcak ve kırmızı olması, oluşmak üzere olan bir kabarcığın ya da yaranın ilk işareti olabilir^[4].
• Renk değişimi: solukluk, morarma ya da kızarıklık
• Tırnak değişiklikleri: kalınlaşan, sararan tırnaklar ve batık tırnak
• Parmak aralarında soyulma ve kaşıntı: mantar enfeksiyonuna işaret edebilir
• Ayak ve bacaklarda kıl kaybı: dolaşım bozukluğuna eşlik edebilir

Ayağın şeklinde de zamanla değişiklik olabilir. Parmakların pençe ya da çekiç biçimini alması, tabanda belirginleşen kemik çıkıntıları ve ayak kemerinin düzleşmesi, ayakkabının yeni noktalara baskı yapmasına neden olur^[1]. Ayakkabınız eskiden rahatken artık bir yerini vuruyorsa, bu da bir belirti olarak kabul edilmelidir.

Dolaşım bozukluğunun belirtileri

Bacak ve ayak atardamarlarında daralma (periferik arter hastalığı), sinir hasarından farklı belirtiler verir^[2][3]:

• Kladikasyo: belirli bir mesafe yürüyünce baldırda, kalçada ya da ayakta başlayan kramp veya yorgunluk; birkaç dakika dinlenince geçer, yürümeye başlayınca tekrarlar.
• İstirahat ağrısı: daralma ilerlediğinde ağrı dinlenirken de ortaya çıkar, özellikle gece yatarken artar. Bazı kişiler ayağını yataktan aşağı sarkıtınca rahatladığını fark eder.
• Soğuk ayak: bir ayağın diğerine göre belirgin biçimde daha soğuk olması
• Renk değişikliği: ayak yukarı kaldırıldığında solma, aşağı sarkıtıldığında morumsu kızarıklık
• Yavaş iyileşen yaralar: küçük kesik ve sıyrıkların haftalarca kapanmaması^[4]
• Zayıf ya da alınamayan nabız: bunu evde değerlendirmek zordur; hekim muayenede ayak sırtındaki ve iç topuk arkasındaki nabızları kontrol eder^[1].

Dikkat edilmesi gereken nokta, sinir hasarı ile dolaşım bozukluğu bir arada olduğunda ağrının belirgin olmayabileceğidir. Ayaktaki kanlanma ciddi biçimde azalmış olsa bile kişi bunu hissetmeyebilir^[1]. Amerikan Diyabet Derneği bu nedenle 50 yaşın üzerindeki diyabetli kişilerin şikâyet olmasa da damar açısından taranmasını önerir^[2].

Enfeksiyon belirtileri

Ayakta açık bir yara varsa enfeksiyon belirtilerini tanımak önemlidir. Yaranın çevresinde kızarıklık, ısı artışı, sertleşme, ağrı ya da dokunmaya hassasiyet ve iltihaplı akıntı enfeksiyonu düşündürür^[1]. Diyabette bu belirtiler sinir hasarı ve zayıf kanlanma nedeniyle beklenenden hafif görünebilir; ateş ve halsizlik gibi genel belirtiler de hafif ve orta şiddetteki enfeksiyonlarda çoğu zaman yoktur^[1]. Kararan ve kötü kokan bir yara ise kangren işareti olabilir^[4].

Enfeksiyonun nasıl tanındığını ve neden hızla tedavi edilmesi gerektiğini diyabetik ayak enfeksiyonu yazısında anlattık. Herhangi bir yarada enfeksiyonu nasıl fark edeceğinizi genel olarak öğrenmek isterseniz yara enfeksiyonu belirtileri sayfasına bakabilirsiniz.

Charcot ayağı: kızarık, sıcak ve şiş ayak

Charcot ayağı, diyabetik ayak belirtileri arasında en sık gözden kaçanlardan biridir. Sinir hasarı olan bir kişide, ortada açık bir yara olmadan bir ayağın kızarması, ısınması ve şişmesiyle başlar^[1][2]. Bazen öncesinde hafif bir burkulma ya da takılma olur, bazen hiçbir neden bulunmaz. Ağrı beklenenden çok daha az olabilir ya da hiç olmayabilir^[4]. Bu yüzden tablo kolayca "burkulma" ya da "basit bir şişlik" sanılabilir.

Charcot ayağında ayak kemiklerinde küçük kırıklar ve eklemlerde kaymalar gelişir. Ayağa yük vermeye devam edilirse ayak kemeri çökebilir ve ayak kalıcı olarak şekil değiştirir; tabanın aşağı doğru yuvarlaklaştığı bu görünüme "sallanan sandalye tabanı" denir^[4]. Erken fark edilip ayağa binen yük kaldırıldığında bu şekil bozukluğu ve ardından gelişebilecek yaralar önlenebilir^[2].

Evde ayak kontrolü nasıl yapılır?

Günlük ayak kontrolü birkaç dakika sürer ve diyabetik ayak belirtilerini erken yakalamanın en güvenilir yoludur. Şöyle bir düzen işinize yarayabilir^[2][3][4]:

1. Her gün aynı saati seçin. Akşam ayakkabılarınızı çıkardığınızda yapmak alışkanlık kazanmayı kolaylaştırır.
2. İyi ışıkta bakın. Gün ışığı ya da güçlü bir lamba renk değişikliklerini fark etmenizi kolaylaştırır.
3. Ayağın her yüzünü inceleyin. Üst yüz, taban, topuk, parmak uçları ve parmak araları. Parmak aralarını nazikçe ayırarak bakın.
4. Tabanı göremiyorsanız ayna kullanın. Yere koyacağınız kırılmaz bir ayna işinizi görür. Eğilmekte ya da görmekte zorlanıyorsanız bir yakınınızdan yardım isteyin.
5. Elinizle de kontrol edin. İki ayağınızı elinizin tersiyle yoklayarak ısıyı karşılaştırın. Bir bölge diğerlerinden belirgin biçimde sıcaksa not edin.
6. Çorabınıza bakın. Çıkardığınız çorapta kan ya da akıntı lekesi, fark etmediğiniz bir yaranın ilk ipucu olabilir.
7. Ayakkabının içini yoklayın. Giymeden önce elinizi ayakkabının içinde gezdirerek taş, çivi ucu ya da katlanmış tabanlık olup olmadığını kontrol edin.

Bulduğunuz değişikliğin fotoğrafını çekmek, bir sonraki günlerde büyüyüp büyümediğini karşılaştırmanızı ve hekiminize göstermenizi kolaylaştırır. Orta ve yüksek risk grubundaki bazı kişilere, hekimleri ayak derisi ısısını her gün ölçmelerini önerebilir; iki ayak arasında ısı farkı çıkarsa yürümenin azaltılması ve ayak bakım ekibine haber verilmesi gerekir^[1]. Yıkama, kurulama, nemlendirme ve tırnak kesimi gibi günlük bakım adımlarını diyabetik ayak bakımı yazısında ayrıntılı anlattık.

Diyabetik ayak belirtileri fark edildiğinde ne zaman başvurmalı?

CDC, ayakta bir uyarı işareti fark eden kişinin bir sonraki randevuyu beklemeden hekimine ulaşmasını önerir^[3]. Aşağıdaki tablo, durumun aciliyetine göre genel bir yol gösterir. Kendi durumunuzla ilgili kararı hekiminizle birlikte verin.

Bir yaranın hangi özelliklerinin acil olduğunu daha ayrıntılı öğrenmek için diyabetik ayak yarası ne zaman tehlikeli yazısını okuyabilirsiniz. Konunun genel çerçevesi ve tüm rehber yazılar diyabetik ayak sayfasında yer alıyor.