Yatak Yarası Nasıl Önlenir?

Yatak yarası, yani bası yarası, büyük ölçüde önlenebilir bir sorundur ve önleme kişinin risk düzeyinin belirlenmesiyle başlar. Risk altındaki kişide düzenli pozisyon değişimi, basıncı dağıtan bir yatak ve minder, topukların yükten kurtarılması, cildin kuru ve temiz tutulması, yeterli beslenme ve olabildiğince erken hareket birlikte uygulanır. Bu önlemlerin hiçbiri tek başına yeterli değildir; birbirini tamamlarlar. Uluslararası bası yarası kılavuzu da (EPUAP/NPIAP/PPPIA) önlemeyi herkese aynı takvimi uygulamak yerine kişiye göre planlanan bir süreç olarak ele alır^[1][4].

Yatak yarası neden oluşur?

Bası yarası, uzun süreli basınç ve makaslama kuvveti (deri yerinde dururken alttaki dokuların kayması) sonucu, çoğunlukla kemik çıkıntılarının üzerinde ya da tıbbi bir cihazın altında gelişen doku hasarıdır. Hasar bazen derin dokularda, kemik ile kas arasında başlar ve deride görünür bir yara oluşmadan önce ilerleyebilir^[4]. Konunun temelini bası yarası nedir sayfasında anlattık. Burada yalnızca önleme adımlarına odaklanıyoruz.

Önce risk değerlendirmesi

Önlemenin ilk adımı, kimin risk altında olduğunu bilmektir. İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE), hastaneye ya da bakım evine yatışta ve hareket kısıtlılığı, belirgin his kaybı, geçirilmiş ya da mevcut bası yarası, beslenme yetersizliği, kendi başına dönememe ya da belirgin bilişsel bozukluk gibi risk etkenleri olan kişilerde risk değerlendirmesi yapılmasını önerir^[2].

Bu değerlendirmede klinik yargıyı desteklemek için doğrulanmış ölçekler kullanılabilir. En bilinenleri Braden ölçeği, Norton ölçeği ve Waterlow skorudur^[2]. Braden ölçeği altı alana bakar: duyu algısı, nem, aktivite, hareketlilik, beslenme ve sürtünme/makaslama. Toplam puan 6 ile 23 arasındadır; puan düştükçe risk artar ve genellikle 18 ve altı risk göstergesi kabul edilir^[3].

Ölçek tek başına yeterli değildir. Kılavuzlar, ölçek puanının ayrıca diyabet, dolaşım bozukluğu, ateş gibi ölçeğin yakalamadığı etkenlerle ve klinik gözlemle birlikte yorumlanmasını ister^[1][3]. Kişinin durumu değiştiğinde, örneğin ameliyattan sonra, hastalığı ağırlaştığında ya da hareketi azaldığında değerlendirme yenilenmelidir^[2]. Hangi etkenlerin riski nasıl artırdığını bası yarası risk faktörleri sayfasında ayrıntılı bulabilirsiniz.

Yatak yarası nasıl önlenir? Pozisyon değiştirme

Basıncın aynı noktada uzun süre kalmaması, önlemenin merkezindedir. Uluslararası kılavuz, risk altındaki herkesin kişiye özel bir takvimle çevrilmesini önerir. Bu takvim; kişinin hareketliliği, kendi başına dönebilme yeteneği, cildin basınca dayanıklılığı, genel sağlık durumu, ağrısı ve konforu dikkate alınarak belirlenir^[1].

NICE, risk altındaki yetişkinlerin sık sık ve en az 6 saatte bir, yüksek risk altındakilerin ise en az 4 saatte bir pozisyon değiştirmesini önerir. Kendi başına dönemeyen kişiye yardım edilmeli, gerekli sıklık da kayıt altına alınmalıdır^[2]. Bu aralıklar bir üst sınırdır; pek çok hasta daha sık çevrilmeye ihtiyaç duyar ve doğru aralığı hastayı izleyen ekip belirler.

Evde işe yarayan birkaç pratik nokta:

• Hatırlatıcı kullanın. Telefon alarmı ya da yatağın yanına asılan basit bir çizelge, gece saatlerinde aralığın kaçmamasını sağlar. Kılavuz da hatırlatıcı stratejilerini önerir^[1].
• Sürüklemeyin, kaldırın. Hastayı çarşafın üzerinde çekmek deride sürtünme ve makaslama yaratır. İki kişiyle, altına serilen bir kaydırma örtüsü ya da çarşafla kaldırarak çevirin^[1].
• Yatak başını olabildiğince düz tutun. Yatak başı yükseldikçe kişi aşağı kayar ve kuyruk sokumuna makaslama binir^[1]. Yemek, nefes darlığı ya da beslenme tüpü gibi nedenlerle başın yüksek tutulması gerekiyorsa ne kadar yükseltileceğini ekibinize sorun.
• Yüzüstü pozisyonu uzun süre kullanmayın, tıbbi bir gereklilik yoksa^[1].

30 derece yan yatış

Kılavuz, 90 derece tam yan yatış yerine 30 derece yan yatışı önerir^[1]. Tam yan yatışta vücut ağırlığının büyük kısmı kalça kemiğinin dış çıkıntısına biner. 30 derecelik açıda ise ağırlık kalçanın daha geniş ve yumuşak bölümüne dağılır.

Uygulamada kişi sırtüstü yatarken bir yanı hafifçe kaldırılır ve sırtın arkasına, kalça ile omuz hizasına uzunlamasına bir yastık yerleştirilir. Dizlerin arasına konan ince bir yastık, iki dizin birbirine bastırmasını önler. Doğru açıyı yakalamak için ilk seferi bir hemşire ya da fizyoterapistle birlikte yapmak faydalıdır.

Topukların yükten kurtarılması

Topuk, küçük bir alana çok yük binen ve yatağa sürekli temas eden bir bölgedir. Kılavuz, topuk yarası riski olan kişilerde topukların ya bu iş için tasarlanmış bir topuk askı cihazıyla ya da baldır altına yerleştirilen bir yastıkla yataktan tamamen kaldırılmasını önerir. Bacağın ağırlığı baldır boyunca dağılmalı, aşil tendonuna ve diz arkasına baskı yapılmamalıdır^[1]. NICE de yüksek riskli kişilerde topuk basıncını kaldırmaya yönelik bir planın bireysel bakım planına eklenmesini ister^[2].

Topuğun yatağa değip değmediğini kontrol etmenin kolay yolu, elinizi topuğun altından geçirmektir. Yastık kaymışsa yeniden yerleştirin. Topukların arkası her gün kontrol edilmeli; bunun için küçük bir el aynası işinizi kolaylaştırır^[3]. Diyabeti ya da bacak damarlarında daralması olan kişilerde topuk özellikle risk altındadır^[1][3].

Destek yüzeyleri: yatak ve şilte seçimi

Destek yüzeyi, kişinin yattığı ya da oturduğu ve basıncı dağıtması beklenen yatak, şilte veya minderdir. NICE, hastaneye yatan ve toplumda yüksek risk taşıyan yetişkinler için yüksek özellikli köpük şilte kullanılmasını önerir^[2]. Uluslararası kılavuz da yüksek özellikli köpük şilteyi standart köpüğe tercih eder ve risk düzeyine göre havalı şilte gibi seçeneklerin değerlendirilebileceğini belirtir^[1].

Seçimde kişinin hareketsizlik derecesi, boyu ve kilosu, terleme ve ısı sorunu, mevcut yaraların sayısı ve yeri dikkate alınır^[1]. Yatak, kişinin yan kenarlara değmeden çevrilebileceği genişlikte olmalıdır. Unutulmaması gereken nokta şudur: en gelişmiş yatak bile pozisyon değiştirmenin yerini tutmaz. Havalı yatakta yatan hasta da çevrilir.

Oturan hastada basınç

Gün boyu koltukta ya da tekerlekli sandalyede oturan kişide basınç oturma kemiklerine ve kuyruk sokumuna yoğunlaşır. Kılavuzlar şunları önerir^[1][2]:

• Yataktan kalkıp uygun bir koltuğa ya da sandalyeye oturmayı teşvik etmek, ama oturma süresini sınırlı tutmak.
• Uzun süre oturan ya da tekerlekli sandalye kullanan kişide basıncı dağıtan bir minder kullanmak.
• Mümkünse hafif geriye yaslanmış bir oturuş ve bacakların desteklenmesi; dik oturuyorsa ayakların yere ya da ayak desteğine tam basması.
• Kişinin öne doğru kaymasını önlemek.
• Kendi başına yapabilen kişiye, oturduğu sürece düzenli aralıklarla ağırlığını bir yandan diğerine aktarmayı ya da öne eğilerek basıncı azaltmayı öğretmek.

Cilt bakımı ve nem

Nemli ve yumuşamış cilt basınca daha kolay yenik düşer. Uluslararası kılavuzun önerdiği cilt bakımı şunları içerir: cildi temiz ve yeterince nemli tutmak, idrar ya da dışkı kaçırma sonrasında cildi hemen temizlemek, alkali sabunlardan kaçınmak ve cildi bir bariyer ürünüyle nemden korumak^[1]. İdrar kaçırma varsa emiciliği yüksek ürünler kullanılmalıdır^[1].

Kızarmış bölgeye masaj yapmayın ve cildi sertçe ovalamayın. NICE bası yarasını önlemek amacıyla masaj ya da ovma yapılmamasını önerir; uluslararası kılavuz da riskli cildin sertçe ovulmamasını ister^[1][2]. Kurulama sırasında havluyu bastırarak kullanın.

Her gün cildi kontrol ederken kızarık bir alan görürseniz, parmağınızla birkaç saniye hafifçe bastırıp çekin. Kızarıklık beyazlayıp geri geliyorsa bu "solan" kızarıklıktır. Rengi hiç açılmıyorsa "solmayan" kızarıklıktır ve bası yarasının ilk belirtisi olabilir^[2]. Koyu tenli kişilerde kızarıklık zor seçilir; bu durumda renk değişikliği, ısı artışı, sertlik ya da şişlik de dikkate alınmalıdır^[1][2]. Belirtilerin nasıl evrelendiğini bası yarası evreleri sayfasında bulabilirsiniz.

Bazı yüksek riskli kişilerde ekip, kuyruk sokumu ya da topuk gibi bölgelere koruyucu amaçlı yumuşak bir yara örtüsü uygulayabilir^[1]. Bu bir yardımcı önlemdir; pozisyon değiştirmenin yerine geçmez.

Yatak yarasını önlemede beslenme ve sıvı

Yetersiz beslenme hem yara riskini artırır hem de iyileşmeyi zorlaştırır. Kılavuz, risk altındaki kişilerde beslenme taramasının yapılmasını, yetersiz beslenme riski olanlarda ise ayrıntılı değerlendirme ve kişiye özel bir beslenme planı hazırlanmasını önerir^[1]. Öte yandan beslenmesi yeterli olan kişiye yalnızca bası yarasını önlemek amacıyla ek besin takviyesi verilmesi önerilmez^[2].

Bakım veren olarak yapabilecekleriniz: öğünlerin ne kadarının yendiğini not etmek, yeterli sıvı alınmasını sağlamak, kilo kaybını ve yutma güçlüğünü ekibe bildirmek. Hangi takviyenin gerekip gerekmediğine hekim ya da diyetisyen karar verir.

Erken hareket

Hareket, basıncın en doğal giderilme yoludur. Kılavuz, kişinin hareket ve aktivite düzeyini tolere edebildiği ölçüde hızla artıran erken hareket programlarını önerir^[1]. Yatakta bacak egzersizleri, yatak kenarında oturma, birkaç adımlık yürüyüş gibi küçük adımlar bile değerlidir. Hangi hareketlerin güvenli olduğunu fizyoterapistinize sorun.

Tıbbi cihazların altını kontrol edin

Bası yarası yalnızca kemik çıkıntılarında değil, tıbbi cihazların deriye bastığı yerlerde de gelişebilir. Oksijen kanülü ve maskesi, idrar sondası, solunum tüpü, alçı ve atel, boyunluk ve sıkı kompresyon çorapları sık karşılaşılan örneklerdir^[3][4]. Kılavuz, cihazın doğru boyutta seçilmesini, sabitleme gerginliğinin düzenli kontrol edilmesini, cihaz altındaki derinin her cilt muayenesinde incelenmesini ve mümkünse cihazın ya da kişinin konumunun düzenli değiştirilmesini önerir^[1]. Kulak arkasındaki oksijen hortumu izi ya da sonda tüpünün bacağa bastığı nokta gibi küçük ayrıntılara özellikle bakın. Cihazı kendiniz çıkarmayın; sorun gördüğünüzde ekibe haber verin.

Bakım veren için günlük rutin

Evde bakım sürecinin genel düzenini bası yarası bakımı sayfasında bulabilirsiniz.

Yatak yarasını önlerken ne zaman hekime başvurmalısınız?

Solmayan bir kızarıklık fark ettiğinizde de aynı gün ekibinize haber verin. NICE, bu durumda önleyici önlemlerin hemen başlatılmasını ve cildin kızarıklık geçene kadar sık aralıklarla yeniden değerlendirilmesini önerir^[2].