Bası Yarası (Yatak Yarası)

Bası yarası, deri ve derinin altındaki dokuların uzun süre aynı noktadan baskı görmesiyle zarar görmesidir. Halk arasında "yatak yarası" denir, ama yalnızca yatanlarda görülmez: tekerlekli sandalyede saatlerce oturan birinde ya da yüze sıkıca oturan bir oksijen maskesinin altında da gelişebilir. Uluslararası kılavuz bası yarasını, genellikle bir kemik çıkıntısının üzerinde ya da tıbbi veya başka bir cihazla ilişkili olarak, uzun süreli basınç veya basınçla birlikte makaslama sonucu deride ve altındaki dokuda oluşan yerel hasar olarak tanımlar^[1]. Hasar sağlam görünen derinin altında saklı kalabilir ya da açık bir yara olarak ortaya çıkabilir; çoğu zaman ağrılıdır^[1].

Bası yarası neden oluşur?

Oturduğunuzda ya da yattığınızda vücut ağırlığınız, kemik ile yatak (veya minder) arasında kalan yumuşak dokuyu sıkıştırır. Sağlıklı biri bunu fark etmeden çözer: uykuda döner, otururken kıpırdanır. Hareket edemeyen ya da baskıyı hissedemeyen biri bunu yapamaz. Sıkışan dokuya yeterince kan ve oksijen ulaşmaz; hücreler hem bu yetersizlikten hem de doğrudan ezilmekten zarar görür^[1].

Bir de makaslama vardır. Yatağın başı yükseltildiğinde hastanın yavaş yavaş aşağı kaydığını düşünün: deri çarşafa yapışık kalır, altındaki dokular ise kayar ve küçük damarlar gerilir. Hasarın ne kadar sürede başladığına dair herkes için geçerli bir süre yoktur; baskının şiddeti, süresi ve kişinin doku dayanıklılığı birlikte belirler^[1]. Oluş mekanizmasını ve ilk belirtileri bası yarası nedir sayfasında ayrıntılı anlattık.

Bası yarası kimlerde gelişir?

Hastanede ya da bakım altında olan herkes bası yarası açısından potansiyel risk taşır; bazı durumlar ise riski belirgin biçimde artırır^[2]:

• Yatağa ya da sandalyeye bağımlı olanlar, kendi kendine pozisyon değiştiremeyenler
• Felç, omurilik yaralanması ya da ilerleyici nörolojik hastalık nedeniyle hareketi ve duyusu azalmış kişiler
• İleri yaştaki, kırılgan ya da bunama gibi bilişsel bozukluğu olan hastalar
• Yoğun bakımda yatan, solunum tüpü, sonda, maske gibi pek çok tıbbi cihaz kullanan hastalar^[4]
• Beslenmesi bozulmuş, kilo kaybetmiş ya da yeterince sıvı alamayan kişiler^[2]
• İdrar ya da gaita kaçırma nedeniyle derisi sık sık ıslak kalanlar^[2]
• Daha önce bası yarası geçirmiş ya da hâlen yarası olanlar^[2]

Güncel kaynaklar kansızlık ve damar hastalığı gibi etkenlerin de hesaba katılmasını, önlemenin herkese aynı çizelgeyle değil kişiye göre planlanmasını vurgular^[3]. Her risk faktörünü ve risk ölçeklerini bası yarası risk faktörleri sayfasında bulabilirsiniz.

Bası yarası en sık nerede çıkar?

Yara, derinin hemen altında kemiğin bulunduğu, araya çok az yağ dokusunun girdiği yerlerde gelişir. Kuyruk sokumu bölgesi (sakrum), oturma kemikleri ve uyluk kemiğinin kalça yanındaki çıkıntısı, bası yaralarının yaklaşık yüzde 70'inin görüldüğü bölgelerdir^[3]. Bunların dışında sık rastlanan yerler şunlardır^[3]:

• Topuklar ve ayak bileğinin dış yanındaki kemik çıkıntısı
• Dirsekler, kürek kemikleri ve omuzlar
• Kulak kepçesi (özellikle yan yatanlarda)
• Başın arkası (uzun süre sırtüstü yatanlarda ve bebeklerde)

Bir de cihaz kaynaklı bası yaraları vardır. Oksijen maskesi, burun kanülü, beslenme ya da solunum tüpü, boyunluk, alçı ve atel gibi cihazlar deriye sürekli baskı yaparak çoğu zaman kendi şekillerinde iz bırakan yaralara yol açabilir^[3][4]. Yatakta unutulan bir telefon, televizyon kumandası ya da sıkı bir giysi bile aynı etkiyi yapabilir^[4]. Ağız, burun ya da idrar yolunun iç yüzeyini kaplayan mukozada da tüp ve sondalara bağlı bası yarası gelişebilir; bunlar deri yaraları gibi evrelendirilmez^[5].

Önlemenin temel taşları

Önleme birkaç basit ilkeye dayanır ve asıl fark, bunların her gün aksatılmadan uygulanmasından gelir.

1. Pozisyonu sık değiştirmek. NICE kılavuzu, risk altındaki yetişkinlerin en az 6 saatte bir, yüksek risk altındakilerin en az 4 saatte bir pozisyon değiştirmesini, kendisi dönemiyorsa yardım edilmesini önerir^[2]. Bu bir alt sınırdır; birçok hastada daha sık çevirmek gerekir.
2. Basıncı dağıtan yüzey. Yüksek riskli kişilerde basınç dağıtıcı özellikli yatak, uzun süre oturanlarda basınç dağıtıcı minder önerilir^[2].
3. Topukları boşa almak. Topuk küçük ve kemikli bir bölgedir; yüksek riskli kişilerde topuğun yataktan kaldırılması için ayrı bir plan yapılır^[2].
4. Cildi her gün kontrol etmek. Kızarıklık, renk değişikliği, sıcaklık ya da sertlik farkı ilk uyarı işaretleridir^[2].
5. Nemi yönetmek. İdrar ve gaita kaçırmada cildi temiz ve kuru tutmak, gerektiğinde koruyucu bariyer ürünleri kullanmak^[2].
6. Beslenme ve sıvı. İştahsızlık ya da kilo kaybı fark edildiğinde beslenme değerlendirmesi istemek.

Kızaran bölgeyi ovmayın, masaj yapmayın. NICE, bası yarasını önlemek amacıyla cilde masaj ya da ovma uygulanmamasını önerir^[2]. Gün içindeki uygulamayı adım adım yatak yarası nasıl önlenir sayfasında anlattık.

Bası yarası evreleri kısaca

Bası yaraları, dokunun ne kadar derine kadar zarar gördüğüne göre sınıflandırılır^[5]:

Numaralar bir merdiven gibi görünse de yaralar her zaman 1'den 4'e sırayla ilerlemez; iyileşirken de evre geriye doğru düşürülmez^[5]. Her evrenin nasıl göründüğünü bası yarası evreleri sayfasında tabloyla açıkladık.

Tedavi nasıl planlanır?

Tedavinin ilk adımı, yaranın üzerindeki basıncı kaldırmaktır; bu yapılmadan en pahalı örtü bile beklenen faydayı sağlamaz. Ardından yaranın temizlenmesi, gerekiyorsa ölü dokunun uzaklaştırılması, nem dengesini koruyan bir örtü, beslenme desteği ve ağrı kontrolü gelir. Derin ve iyileşmeyen yaralarda cerrahi seçenekler değerlendirilir. Bu ilkeleri ve evde bakım ile hastanede tedavi arasındaki ayrımı bası yarası tedavisi sayfasında bulabilirsiniz.

Açık bir bası yarası mikroplar için kapı aralar. Yaranın çevresinde yayılan kızarıklık, artan ağrı, kötü koku, akıntının artması ya da ateş enfeksiyonu düşündürür. Ayrıntılar için bası yarası enfeksiyonu ve yara enfeksiyonu belirtileri sayfalarına bakabilirsiniz.

Bakım veren aileler için

Evde yatağa bağımlı bir yakınına bakanlar, bası yarasını çoğu zaman ilk fark eden kişilerdir. Birkaç alışkanlık büyük fark yaratır:

• Pozisyon değiştirme saatlerini bir kâğıda ya da telefonunuza not edin. Geceyi de kapsayan bir çizelge, "az önce çevirmiştik galiba" belirsizliğini ortadan kaldırır.
• Her gün aynı saatte ve iyi ışıkta kuyruk sokumuna, kalça yanlarına, topuklara ve dirseklere bakın. Koyu tenli kişilerde kızarıklık kolay seçilmez; o bölgeyi çevresiyle karşılaştırıp sıcaklık, sertlik ya da şişlik farkı olup olmadığını elinizle yoklayın^[5].
• Hastayı yatakta yukarı çekerken altındaki çarşafla kaldırın, sürüklemeyin. Sürüklemek makaslamayı ve sürtünmeyi artırır.
• Yatakta kırıntı, kumanda, telefon, toka ya da kıvrılmış çarşaf bırakmayın.
• Yemek ve su tüketimini izleyin; iştahsızlığı ya da kilo kaybını sağlık ekibine iletin.
• Sağlık ekibinden yazılı bilgi ve uygulamalı gösterim isteyin. NICE, yüksek risk altındaki kişilere ve yakınlarına bası yarasının nedenleri, erken belirtileri ve önleme yolları hakkında bilgi verilmesini, kullanılan teknik ve araçların uygulamalı gösterilmesini önerir^[2][6].

Evde günlük cilt ve yara bakımı, pansuman sırasında dikkat edilecekler ve hangi değişikliklerin ekibe bildirilmesi gerektiği bası yarası bakımı sayfasında.