Enfeksiyon Hastalıkları

Enfeksiyon hastalıkları, vücuda giren mikroorganizmaların (gözle görülemeyen canlıların) yol açtığı hastalıkları inceleyen tıp dalıdır. Bu sayfada enfeksiyon hastalıkları uzmanlığının neyle uğraştığını, hangi durumlarda bu uzmanlığa başvurulduğunu, laboratuvar testlerinin tanıdaki yerini ve antibiyotiklerin neden dikkatle kullanılması gerektiğini bulacaksınız. Seyahat öncesi ve sonrası sağlık konuları da ayrı bir başlıkta yer alıyor.

Enfeksiyon hastalıkları uzmanlığı ne yapar?

Türkiye'de bu alan "Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji" (EHKM) adıyla tanımlanır. Tıpta Uzmanlık Kurulu'nun çekirdek eğitim programına göre EHKM, klinik ve laboratuvar uygulamalarını birlikte yöneten bir uzmanlık alanıdır; enfeksiyonların tanısı, tedavisi, seyrinin izlenmesi ve yayılmasının önlenmesiyle ilgilenir^[1]. Aynı belge, bu uzmanlığın antibiyotiklerin doğru kullanımında, direncin izlenmesinde ve hastane enfeksiyonlarının önlenmesinde belirleyici rol üstlendiğini belirtir^[1].

Uzmanlığın ilgilendiği mikroorganizmalar dört ana grupta toplanır:

Açıklanamayan ateş

Bazen ateş günlerce, hatta haftalarca sürer ve ilk yapılan tetkikler nedenini göstermez. Böyle durumlarda enfeksiyon hastalıkları uzmanı ayrıntılı bir öykü alır: son seyahatler, hayvanlarla temas, çiğ süt ya da az pişmiş et tüketimi, yeni başlanan ilaçlar. Ardından kan kültürü, görüntüleme ve gerektiğinde ileri testlerle hem enfeksiyon kaynaklı nedenleri hem de enfeksiyon dışı olasılıkları araştırır.

Aşılama

Aşılar, enfeksiyonları ortaya çıkmadan önleyen en etkili araçlardandır. Erişkin aşılaması; kronik hastalığı olanlar, bağışıklığı baskılanmış kişiler, yaşlılar ve seyahat edecekler için ayrıca planlanır. Hangi aşının kime, ne zaman yapılacağı kişinin yaşına, sağlık durumuna ve risklerine göre belirlenir.

Kronik yara ve diyabetik ayak enfeksiyonlarında ekip içindeki rol

Uzun süre kapanmayan yaralar ve diyabetik ayak enfeksiyonları tek bir hekimin çözebileceği sorunlar değildir. Uluslararası diyabetik ayak enfeksiyonu kılavuzu, bu enfeksiyonların disiplinler arası ekiplerce yönetilmesini ve ekipte mümkünse bir enfeksiyon hastalıkları ya da klinik mikrobiyoloji uzmanının bulunmasını önerir^[2]. Aynı ekip yara bakımını, basıyı ayaktan uzaklaştırmayı (yük boşaltma), damar değerlendirmesini ve şeker kontrolünü de ele alır^[2]. Enfeksiyon uzmanı burada doğru örneğin alınmasına, kültür sonucunun yorumlanmasına ve antibiyotik türü ile süresinin belirlenmesine katkı verir. Ayrıntılar için diyabetik ayak enfeksiyonu ve bası yarası enfeksiyonu sayfalarına bakabilirsiniz.

Hangi durumlarda enfeksiyon hastalıkları uzmanına başvurulur?

Pek çok enfeksiyon aile hekimi ya da ilgili branş hekimi tarafından tedavi edilir. Enfeksiyon hastalıkları uzmanının görüşü genellikle şu durumlarda istenir:

• Nedeni bulunamayan, uzun süren ya da tekrarlayan ateş
• Tedaviye rağmen düzelmeyen ya da sık tekrarlayan enfeksiyonlar (ör. tekrarlayan selülit veya apse)
• İyileşmeyen, kötüleşen ya da enfekte olduğu düşünülen kronik yaralar, diyabetik ayak yaraları ve bası yaraları
• Kültürde dirençli bakteri saptanması ve antibiyotik seçiminin güçleşmesi
• HIV, kronik hepatit B ve C gibi uzun süreli izlem gerektiren viral enfeksiyonlar
• Bağışıklığı baskılanmış kişilerde (kanser tedavisi, organ nakli, uzun süreli kortizon kullanımı) enfeksiyon değerlendirmesi
• Erişkin aşı planlaması ve seyahat öncesi danışmanlık
• Seyahat dönüşü başlayan ateş, ishal ya da döküntü

Laboratuvar tanısının yeri: kültür ve antibiyogram

Klinik mikrobiyoloji, enfeksiyonun "kimden" kaynaklandığını bulmaya çalışır. Kan, idrar, balgam, irin ya da doku örneği laboratuvarda besiyerine ekilir; buna kültür denir. Bir bakteri üretilirse hangi antibiyotiklere duyarlı, hangilerine dirençli olduğu test edilir; bu teste de antibiyogram adı verilir.

Kültür her durumda gerekmez ve yanlış zamanda alınan örnek yanıltıcı olabilir. Örneğin açık yaraların tamamında mikroorganizma bulunur. Uluslararası yara enfeksiyonu kılavuzu, yaradan örneği ancak enfeksiyonun klinik belirtileri varken almayı ve örnekten önce yaranın temizlenmesini önerir^[3]. Doğru alınmış bir örnek, tedavinin "geniş etkili" bir ilaçtan hedefe yönelik bir ilaca geçmesini sağlayabilir. Örneğin nasıl alındığını yara kültür testi sayfasında anlattık.

Akılcı antibiyotik kullanımı

Antibiyotikler bakterilere etki eder; grip ve soğuk algınlığı gibi viral hastalıklarda işe yaramaz. Gereksiz ya da yanlış kullanım, bakterilerin bu ilaçlara direnç kazanmasını hızlandırır. Dünya Sağlık Örgütü, antimikrobiyal direncin (mikropların ilaçlara karşı direnç geliştirmesi) büyük bir küresel sağlık tehdidi olduğunu ve ilaçların kötüye ya da aşırı kullanımının bu direnci yaydığını vurgular^[4].

Pratikte bunun anlamı şudur: antibiyotiği hekim önerdiğinde, önerilen biçimde ve sürede kullanın; evde kalan ilacı başka bir hastalıkta denemeyin, başkasıyla paylaşmayın. Konunun ayrıntıları akılcı antibiyotik kullanımı sayfasında yer alıyor.

Seyahat sağlığı

Yurt dışı yolculukları, kişinin kendi ülkesinde pek karşılaşmadığı enfeksiyonlarla tanışmasına yol açabilir. Seyahat sağlığı; yolculuk öncesi risk değerlendirmesini, gerekli aşıları, ilaçla korunmayı ve dönüşte ortaya çıkan yakınmaların değerlendirilmesini kapsar.

Seyahat öncesi danışmanlık

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), yurt dışına çıkacak kişilerin yolculuktan en az bir ay önce hekime ya da seyahat sağlığı uzmanına görünmesini önerir^[5]. Bu sürenin nedeni basittir: bazı aşılar birkaç doz gerektirir ve bağışıklığın oluşması zaman alır. Görüşmede gidilecek ülke, yolculuğun süresi ve amacı, konaklama koşulları, planlanan etkinlikler ve kişinin kronik hastalıkları birlikte ele alınır^[6].

Türkiye'de resmî seyahat sağlığı portalını Sağlık Bakanlığı'na bağlı Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü yürütür. Kurumun seyahat sağlığı sitesinde ülkelere göre aşı önerileri, sarı humma riski bulunan ülkeler, sıtma görülen bölgeler ve yetkili seyahat sağlığı merkezlerinin listesi yer alır^[7].

Aşılar ve sıtma gibi riskler

Seyahat aşıları üç grupta düşünülebilir: herkesin zaten olması gereken rutin aşıların güncellenmesi, gidilecek bölgeye göre önerilen aşılar ve bazı ülkelerin giriş için şart koştuğu aşılar (sarı humma bunun bilinen örneğidir). Sıtma için aşı yerine çoğunlukla sivrisinek ısırığından korunma ve hekimin uygun gördüğü durumlarda koruyucu ilaç kullanımı konuşulur^[6]. Uzun kollu giysi, sivrisinek kovucu ve cibinlik bu korunmanın parçasıdır. Hangi ilacın gerekeceği ise gidilen yere ve kişinin sağlık durumuna göre hekim tarafından belirlenir.

Bunların yanında temiz olmayan su ve gıdayla bulaşan ishaller, hayvan ısırıkları sonrası kuduz riski ve korunmasız temasla bulaşan enfeksiyonlar da görüşmede ele alınan konular arasındadır.

Bu bölümdeki rehberler

• Yumuşak doku enfeksiyonları: selülit, erizipel, apse, fronkül ve acil müdahale gerektiren nekrotizan enfeksiyonlar.
• Yara enfeksiyonları: bir yaranın mikroplarla karşılaşmasından enfeksiyona uzanan süreç, biyofilm ve tedavi ilkeleri.
• Akılcı antibiyotik kullanımı: antibiyotiğin neye etki ettiği, direnç ve doğru kullanım.