Bası Yarası Bakımı: Evde Bakım Verenler İçin

Bası yarası bakımı, yatağa ya da sandalyeye bağımlı bir kişide oluşmuş yaranın iyileşmesini desteklemek ve yeni yaraların açılmasını önlemek için her gün yapılan işlerin bütünüdür. Evde bunun temelini düzenli pozisyon değiştirme, uygun yatak ve minder, temiz ve kuru bir cilt, yeterli beslenme ve sıvı alımı ile yaranın dikkatli gözlemi oluşturur. Pansuman ise yarayı gören hekim ya da yara hemşiresinin önerisine göre yapılır.

Bu yazı, halk arasında yatak yarası denen bası yarası olan bir yakınına evde bakan kişiler için hazırlandı. Yaranın nasıl tedavi edildiğini bası yarası tedavisi yazısında, evrelerini bası yarası evreleri yazısında bulabilirsiniz. Burada odak, evde her gün ne yapacağınız.

Pozisyon değiştirme planı

Bası yarası, kemik çıkıntısının üzerindeki dokunun uzun süre basınç ve sürtünme altında kalıp kansız kalmasıyla oluşur; en sık sakrum, kalça ve topuklarda görülür^[4]. Basıncı ortadan kaldırmanın en temel yolu, kişinin pozisyonunu düzenli olarak değiştirmektir. Var olan bir yaranın iyileşmesi için de en önemli koşul, yaranın üzerine basınç gelmemesidir.

Ne sıklıkla?

Uluslararası bası yarası kılavuzu, pozisyon değiştirme sıklığının herkes için aynı olmadığını, kişinin hareket kabiliyetine, cildinin dayanıklılığına, genel sağlık durumuna ve konforuna göre ayarlanmasını önerir^[1]. İngiltere'deki NICE kılavuzuna göre risk taşıyan bir yetişkinde iki pozisyon değişikliği arasındaki süre 6 saati, yüksek risk taşıyan bir yetişkinde ise 4 saati geçmemelidir^[2]. Bu rakamlar izin verilen en uzun aralığı gösterir, hedeflenen aralığı değil; zaten yarası olan bir kişi için ekibiniz çok daha sık değişim önerebilir. Size uygun sıklığı hemşire ya da hekiminizle birlikte belirleyin ve yazılı hâle getirin.

Nasıl?

• Bir çizelge kullanın. Saatleri ve pozisyonları (sırtüstü, sağ yan, sol yan) yazdığınız bir kâğıdı yatağın yanına asın. Kılavuz, pozisyon değişiminin aksatılmaması için hatırlatıcı yöntemler kullanılmasını önerir^[1]. Telefon alarmı da işe yarar.
• Tam yan yerine hafif yan. Kişiyi tam yana (90 derece) çevirmek yerine sırtına yastık destekleyerek yaklaşık 30 derecelik bir açıyla yan yatırın. Kılavuz bu pozisyonu tercih edilir bulur^[1]. Böylece ne sakrum ne de kalça kemiği doğrudan yük taşır.
• Başı gereğinden fazla kaldırmayın. Kılavuz yatağın baş kısmının mümkün olduğunca düz tutulmasını önerir^[1]. Baş kısmı dikleştikçe vücut ayak ucuna doğru kayar; kuyruk sokumuna binen yük de deriyi sıyıran sürtünme de artar. Yemek ya da tıbbi bir gereklilik nedeniyle başı kaldırmanız gerekiyorsa bu süreyi kısa tutun.
• Topukları boşta bırakın. Baldırın altına boydan boya bir yastık yerleştirerek topukların yataktan tamamen kalkmasını sağlayın. Yastık dizin arkasına ya da aşil tendonuna baskı yapmamalıdır^[1].
• Sürüklemeyin, kaldırın. Kişiyi çarşaf üzerinde sürüklemek cildi sürtünmeyle zedeler. İki kişiyle, altına serilmiş bir kaydırma çarşafı ya da çekme çarşafı kullanarak kaldırıp taşıyın^[1].
• Yaranın üzerine yatırmayın. Sakrumda yara varsa sırtüstü yatma süresini kısaltın; topukta yara varsa topuğu kesinlikle yatağa değdirmeyin. Yeni yaraların açılmasını önlemeye yönelik ayrıntılar yatak yarası nasıl önlenir yazısında.

Oturma

Sandalyede ya da tekerlekli sandalyede oturmak da basınç oluşturur, özellikle oturak kemiklerinin üzerinde. Kılavuz, oturma süresinin sınırlı tutulmasını, ayakların yere ya da ayak desteğine tam basmasını ve kişinin kendisi yapabiliyorsa oturduğu yerde ağırlığını düzenli aralıklarla kaydırmasını önerir^[1]. Oturak kemiğinde ya da sakrumda yara varsa oturma süresini ekibinizle konuşun.

Destek yüzeyleri: yatak ve minder seçimi

Destek yüzeyi, basıncı vücudun daha geniş bir alanına yaymaya yarayan yatak, yatak üstü ped ya da minderdir. NICE kılavuzu, bası yarası olan yetişkinler için yüksek özellikli köpük (sünger) yatak kullanılmasını, tekerlekli sandalye kullananlar için de basıncı dağıtan bir minder düşünülmesini önerir^[2]. Havalı (alternatif basınçlı) yataklar ise havayı hücreler arasında dönüşümlü olarak dağıtarak basıncın yerini sürekli değiştirir. NICE, köpük yatak basıncı dağıtmakta yetersiz kaldığında bu tür dinamik destek yüzeylerinin düşünülmesini önerir^[2].

Destek yüzeyi konusunda bilmeniz gerekenler:

• Hiçbir yatak pozisyon değiştirmenin yerini tutmaz. Havalı yatakta yatan bir kişinin de düzenli olarak çevrilmesi gerekir.
• Havalı yatağın motorunun çalıştığını, hortumların kıvrılmadığını ve yatağın yeterince şişkin olduğunu her gün kontrol edin. Elinizi yatağın altına, kalçanın hizasına soktuğunuzda kişinin vücudunu doğrudan zemin üzerinde hissediyorsanız yatak yetersiz şişmiş olabilir.
• Yatağın üzerine ekibin önerdiğinden fazla katman (kalın battaniye, üst üste alez, muşamba) sermeyin; kalın örtüler yatağın basıncı dağıtma özelliğini azaltabilir.

Hangi yüzeyin uygun olduğu yaranın evresine, kişinin kilosuna ve hareket durumuna göre değişir. Seçimi hekim, hemşire ya da fizyoterapistle birlikte yapın. Kişinin hangi nedenlerle daha yüksek risk taşıdığını bası yarası risk faktörleri yazısında bulabilirsiniz.

Cilt bakımı ve temizlik

Sağlıklı cilt basınca ve sürtünmeye daha dayanıklıdır. Kılavuz, cildin temiz ve uygun şekilde nemli tutulmasını, alkali (sert) sabun ve temizleyicilerden kaçınılmasını önerir^[1].

• Günlük cilt kontrolü. Her pozisyon değişiminde kemik çıkıntılarının üzerindeki cilde bakın: sakrum, kalçalar, topuklar, dirsekler, kürek kemikleri ve kulak arkası. Kızarık bir bölgeye parmağınızla hafifçe bastırıp çekin. Kızarıklık solmuyorsa o bölgede doku hasarı başlamış olabilir; o bölgeye yük bindirmeyin ve ekibinize bildirin. Koyu tenli kişilerde kızarıklık zor görülür; renk koyulaşması, sıcaklık ya da sertlik daha iyi ipuçlarıdır.
• Ovuşturmayın. Kızarık ya da riskli bölgeye masaj yapmayın, kuvvetle ovmayın^[1][2]. Ovmak, risk altındaki dokuya ek zarar verebilir.
• Nazik temizlik. Cildi ılık su ve pH dengeli, yumuşak bir temizleyiciyle temizleyin, havluyla bastırarak kurulayın.
• Kuruluğu önleyin. Kuru, pul pul dökülen ciltte nemlendirici kullanılabilir. Nemlendiriciyi açık yaranın içine sürmeyin.
• Çarşaf ve giysiler. Çarşafın kırışıksız olmasına, yatakta kırıntı ya da küçük nesne kalmamasına dikkat edin. Kılavuz, sürtünmesi düşük kumaşların kullanılmasının düşünülebileceğini belirtir^[1].

İnkontinans yönetimi ve nem

İdrar ya da dışkı kaçırma (inkontinans) cildi sürekli nemli bırakır, cildin direncini azaltır ve sakrum bölgesindeki bir yaranın kirlenmesine yol açabilir. Nemin yol açtığı cilt hasarı bası yarasıyla karışabilir ve onun açılmasını kolaylaştırır.

• Kirlenme olduğunda cildi hemen temizleyin; bir sonraki bakım saatini beklemeyin^[1].
• Cildi nemden korumak için bariyer krem ya da bariyer koruyucu kullanılabilir; NICE kılavuzu bu tür ürünleri nem hasarı riski yüksek olan kişilerde önerir^[2]. Hangi ürünün uygun olduğunu hemşirenize sorun.
• İdrar kaçırmada emiciliği yüksek ürünler cildin daha kuru kalmasına yardım eder^[1]. Altlık ya da bezi ıslak kaldığı anda değiştirin.
• Terleme de cildi nemli bırakır. Odayı çok sıcak tutmayın, kişinin altına naylon ya da nefes almayan örtüler sermeyin.
• Sık tekrarlayan ishal ya da idrar kaçırmanın yeni başlaması bir sağlık sorununun işareti olabilir; ekibinize bildirin.

Bası yarası bakımında beslenme ve sıvı

Yaranın iyileşmesi için vücudun yeterli enerjiye, proteine ve sıvıya ihtiyacı vardır. Kılavuz, bası yarası olan ya da risk altındaki kişilerde beslenme durumunun taranmasını ve yetersiz beslenme riski olanlara bireysel bir beslenme planı hazırlanmasını önerir^[1]. NICE ise beslenmesi zaten yeterli olan kişilere yalnızca bası yarasını önlemek amacıyla besin takviyesi verilmesini önermez^[2]. Yani takviye herkese gerekmez; ihtiyaç kişiye göre belirlenir.

Evde yapabilecekleriniz:

• Kişinin ne kadar yediğini birkaç gün boyunca kabaca not edin. Tabağının yarısından azını bitiriyorsa ya da kilo kaybediyorsa ekibinize söyleyin. NICE, bası yarası olan yetişkinlere diyetisyen ya da yetkin bir sağlık çalışanı tarafından beslenme değerlendirmesi yapılmasını önerir^[2].
• Her öğünde yumurta, süt ürünleri, et, tavuk, balık ya da baklagiller gibi protein kaynaklarına yer vermeye çalışın.
• Az ve sık öğünler, iştahı az olan kişilerde daha kolay tolere edilir.
• Kalp ya da böbrek yetmezliği gibi nedenlerle sıvı kısıtlaması yoksa, kişiye gün içinde düzenli aralıklarla su ve sıvı içirin^[1]. Ağız kuruluğu, koyu idrar ve idrarın azalması sıvının yetersiz olduğunu düşündürebilir.
• Diyabeti varsa kan şekeri kontrolüne dikkat edin; yüksek şeker yara iyileşmesini olumsuz etkiler.
• Yutma güçlüğü, öksürerek yeme ya da yemek sırasında boğulma hissi varsa bunu mutlaka ekibe bildirin.

Yaranın gözlemi ve kayıt

Yarayı her pansuman değişiminde gözlemlemek, değişiklikleri erken fark etmenizi sağlar. Kılavuz, bası yarasının en az haftada bir yeniden değerlendirilmesini ve ölçümlerin her seferinde aynı yöntemle yapılmasını önerir^[1]. Evde bunu kolaylaştırmak için:

• Her pansumanda ya da haftada en az bir iki kez yaranın fotoğrafını aynı ışıkta, aynı mesafeden ve yanına bir cetvel koyarak çekin.
• Yaranın uzunluğunu ve genişliğini santimetre olarak not edin.
• Akıntının miktarını, rengini ve kokusunu yazın.
• Yaranın çevresindeki deride kızarıklık, sıcaklık ya da şişlik olup olmadığına bakın.
• Kişinin ağrısını, ateşini, iştahını ve genel durumunu kaydedin.

Kızarıklığın artması, akıntının çoğalması ya da renginin değişmesi, yeni çıkan kötü koku, ateş veya kişinin her zamankinden daha dalgın olması enfeksiyon belirtisi olabilir. Bu işaretleri bası yarası enfeksiyonu yazısında ayrıntılı anlattık.

Pansuman: hekim ya da yara hemşiresinin önerisiyle

Bası yaralarında kullanılan pansuman ürünleri çok çeşitlidir ve her biri farklı bir amaca hizmet eder: kimi akıntıyı emer, kimi kuru yarayı nemlendirir, kimi ölü dokunun yumuşamasına yardım eder. Hangi ürünün uygun olduğu yaranın evresine, akıntı miktarına, enfeksiyon olup olmamasına ve çevre derinin durumuna göre değişir. Kılavuz, pansuman seçiminin klinik değerlendirmeye ve kişinin ya da bakım verenin bakım yapabilme olanaklarına göre yapılmasını önerir^[1].

Bu nedenle:

• Pansuman ürününü, sıklığını ve uygulama şeklini yarayı gören hekim ya da yara hemşiresinden öğrenin, mümkünse yazılı olarak alın.
• İlk pansumanı ekip size gösterirken izleyin, sonra onların gözetiminde siz yapın.
• Pansuman öncesinde ve sonrasında ellerinizi sabunla yıkayın; temiz eldiven kullanın.
• Ekibe danışmadan ürünü değiştirmeyin, yaraya kendi başınıza krem, toz, bitkisel karışım ya da antiseptik sürmeyin.
• Pansuman beklenenden sık ıslanıyor ya da kayıyorsa bunu ekibe bildirin; ürünün değiştirilmesi gerekebilir.

Bakım verenin kendi sağlığı

Bası yarası olan bir yakına bakmak, gece gündüz süren, fiziksel ve duygusal olarak yorucu bir iştir. ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü (NIA), bakım verenlerin kendi sağlık kontrollerini ihmal etmeye daha yatkın olduğunu, bu yüzden fiziksel ve ruhsal sağlık sorunları ile uyku sorunları açısından daha yüksek risk taşıdığını belirtir^[3].

• Belinizi koruyun. Kişiyi çevirirken ya da kaldırırken yatağı bel hizanıza getirin (ayarlanabilir yatak varsa), dizlerinizi bükün, yükü vücudunuza yakın tutun. Mümkünse çevirme işlemini iki kişiyle yapın.
• Görevleri paylaşın. Aile üyeleri arasında bir nöbet çizelgesi hazırlayın. Gece pozisyon değişimlerini sırayla üstlenmek uykusuzluğu azaltır.
• Yardım isteyin. Evde sağlık hizmetleri, belediyelerin evde bakım destekleri ve hemşire ziyaretleri hakkında bilgi alın.
• Kendi belirtilerinizi fark edin. Sürekli yorgunluk, sabırsızlık, uyku sorunu, kendinize zaman ayıramama ve keyif aldığınız şeylerden uzaklaşma, NIA'nın saydığı bakım veren stresi işaretleri arasındadır^[3]. Bu işaretleri fark ederseniz kendi hekiminizle konuşun.
• Kendi muayenelerinizi aksatmayın. Bakım verdiğiniz kişinin sağlığı, büyük ölçüde sizin sağlığınıza bağlıdır.

Bası yarası bakımı için günlük kontrol listesi