Diyabetik Ayak

Diyabetik ayak, diyabeti (şeker hastalığı) olan ya da daha önce diyabet tanısı almış bir kişinin ayağında görülen sorunların ortak adıdır. Uluslararası Diyabetik Ayak Çalışma Grubu (IWGDF) bu tabloya periferik nöropati (ayaktaki sinirlerin hasarı), periferik arter hastalığı (bacak ve ayak atardamarlarında daralma), enfeksiyon, yara (ülser), Charcot nöro-osteoartropatisi (ayak kemik ve eklemlerinde iltihabi bozulma), kangren ve amputasyonu dahil eder^[1]. Bu sayfa konuya genel bir giriş yapar ve sizi ayrıntılı rehber yazılarına yönlendirir.

Diyabetik ayak neden bu kadar önemli?

Ayak yarası, diyabetin en ciddi komplikasyonları arasında sayılır. Yaşam kalitesini düşürür, tedavisi uzun sürebilir ve yükü yalnızca hastada kalmaz; aileyi, bakım verenleri ve sağlık sistemini de etkiler^[1]. İşin zor yanı, sorunların büyük kısmının sessiz başlamasıdır. His kaybı olan bir ayak, çoraba kaçmış küçük bir taşı ya da yeni çıkan bir su kabarcığını haber vermez^[4]. Kişi yürümeye devam eder, küçük bir su kabarcığı birkaç gün içinde açık bir yaraya dönüşebilir.

İyi haber şu: diyabetik ayak sorunlarının önemli bir bölümü erken fark edildiğinde ve düzenli izlendiğinde ilerlemeden durdurulabilir. Dünyanın farklı bölgelerinden çalışmalar, koruyucu bakımı ve ekip çalışmasını düzenli uygulayan merkezlerde bacak amputasyonlarının azaldığını göstermektedir^[1].

Diyabetik ayak kimleri etkiler?

Diyabeti olan herkes ayağına dikkat etmelidir, ancak risk herkeste aynı değildir. En belirleyici etkenler ayakta his kaybı, bacak damarlarında daralma, ayak şekil bozuklukları ve daha önce geçirilmiş bir ayak yarasıdır. Sigara içenler, diyaliz tedavisi görenler, gözü iyi görmediği ya da eğilemediği için ayağını kendisi kontrol edemeyenler ve sağlık hizmetine ulaşmakta zorlananlar da daha yakından izlenmelidir^[1][2].

Doktorlar riski yıllık ayak muayenesinin sonucuna göre dört kategoride sınıflandırır; kategori yükseldikçe kontrol aralığı kısalır^[1]. Bu etkenlerin ayağı nasıl etkilediğini ve risk kategorilerinin ayrıntısını diyabetik ayak nedir yazısında anlattık.

Erken fark edilmesi gereken işaretler

Diyabetik ayakta ilk değişiklikler çoğu zaman küçük ve ağrısızdır. Ayaklarda uyuşma, karıncalanma ya da yanma hissi, sıcağı ve soğuğu eskisi gibi ayırt edememek, kuru ve çatlayan deri, kalınlaşan nasırlar, ayağın renginde veya ısısında değişiklik dikkat edilmesi gereken işaretlerdir^[3]. Yürürken baldırda başlayan ve dinlenince geçen kramp tarzı ağrı ise bacak dolaşımının yetersiz olabileceğini düşündürür^[2].

Tüm bu işaretleri, evde ayağınızı nasıl kontrol edeceğinizi ve hangi durumda beklemeden başvurmanız gerektiğini diyabetik ayak belirtileri sayfasında bulabilirsiniz.

Önlemede beş temel adım

IWGDF, ayak yarasını önlemek için beş temel adım tanımlar^[1]:

1. Risk altındaki ayağı belirlemek. Diyabeti olan herkesin ayağı yılda en az bir kez muayene edilmelidir^[2]. Muayenede his kaybı ve dolaşım durumu değerlendirilir.
2. Riskli ayağı düzenli izlemek. Risk arttıkça kontrol aralığı kısalır.
3. Hastaya ve ailesine yapılandırılmış eğitim vermek. Ayağı her gün yıkamak ve incelemek, yara öncesi işaretleri tanımak bu eğitimin parçasıdır.
4. Uygun ayakkabıyı sürekli giymek. Hem ev içinde hem dışarıda; çorapla dolaşmak ayağı korumaz.
5. Risk faktörlerini tedavi etmek. Nasır, batık tırnak, mantar enfeksiyonu ve su kabarcıkları ilgili sağlık personeli tarafından ele alınır.

Günlük bakımın pratik ayrıntıları (yıkama, kurulama, nemlendirme, tırnak kesimi, çorap ve ayakkabı seçimi) diyabetik ayak bakımı yazısında, yara gelişmesini ya da yeniden açılmasını önleme yolları ise diyabetik ayak yarasından korunma sayfasında yer alıyor.

Yara geliştiğinde ne olur?

Diyabetik ayakta açılan bir yara, görünüşü küçük olsa bile ciddiye alınır. Değerlendirmede yaranın yeri, derinliği ve büyüklüğü, ayağın kanlanması, his kaybı ve enfeksiyon olup olmadığı sistemli biçimde incelenir^[1]. Tedavinin dayandığı ilkeler şunlardır: enfeksiyonu kontrol altına almak, kanlanma yetersizse damar tedavisini değerlendirmek, yaranın üzerindeki basıncı kaldırmak (yük boşaltma) ve düzenli yara bakımı yapmak^[1]. Kan şekeri, ödem, beslenme ve ruhsal durum gibi kişiye ait etkenler de tedavinin parçasıdır.

Bu konuların her biri için ayrı rehberlerimiz var:

• Diyabetik ayak yarası: yaranın nasıl oluştuğu ve türleri
• Diyabetik ayak yarası tedavisi: tedavinin temel ilkeleri
• Diyabetik ayak enfeksiyonu: enfeksiyonun nasıl tanındığı ve neden hızlı tedavi gerektirdiği
• Diyabetik ayak yarasında pansuman: pansumanın amacı ve evde dikkat edilecekler
• Diyabetik ayak yarası ne zaman tehlikeli?: acil değerlendirme gerektiren durumlar

Antibiyotik gerekip gerekmediğine, hangi ilacın ne kadar süreyle kullanılacağına hekim karar verir. Bu kararın neden kişiye göre verildiğini antibiyotik kullanımı yazısında anlattık.

Multidisipliner bakım: neden tek bir doktor yetmez?

Diyabetik ayak yarası çoğu zaman tek bir organın sorunu değildir. IWGDF ayak yarasını "birden çok organı ilgilendiren bir hastalığın işareti" olarak görür ve farklı uzmanlıkların birlikte çalıştığı bütüncül bir bakım önerir^[1]. Amerikan Diyabet Derneği de ayak yarası ya da yüksek riskli ayağı olan kişiler için meslekler arası bir ekip yaklaşımını önerir^[2]. İngiltere'nin ulusal kılavuzu ise toplumda koruyucu bakımı yürüten bir ayak koruma hizmeti ile karmaşık sorunlara bakan çok disiplinli bir ayak bakım ekibini birbirinden ayırır^[5].

Ekipte genellikle şu alanlar yer alır:

Ekibin bileşimi ülkeye ve kuruma göre değişir. IWGDF, birinci basamaktan uzman ayak merkezlerine uzanan en az üç düzeyli bir örgütlenme önerir ve tam bir ekip hemen kurulamıyorsa adım adım oluşturulmasını tavsiye eder^[1]. Türkiye'de diyabet ve komplikasyonlarının izlemi için Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği'nin düzenli güncellenen kılavuzu da yol gösterir^[6].

Bu bölümde neler var?

Diyabetik ayak rehberini, merak ettiğiniz soruya göre okuyabilirsiniz:

• Konuyu yeni öğreniyorsanız: Diyabetik ayak nedir?
• Ayağınızda bir değişiklik fark ettiyseniz: Diyabetik ayak belirtileri
• Günlük bakım rutini arıyorsanız: Diyabetik ayak bakımı
• Yaranız varsa: Diyabetik ayak yarası ve tedavi ilkeleri
• Enfeksiyondan şüpheleniyorsanız: Diyabetik ayak enfeksiyonu