Diyabetik Ayak Yarasında Pansuman

Diyabetik ayak yarasında pansuman, yarayı mikroplardan ve sürtünmeden korur, yara yüzeyini uygun nemde tutar ve yaradan gelen akıntıyı emer. Doğru yapılan bir pansuman iyileşme için uygun bir ortam hazırlar, ama yarayı tek başına kapatmaz. Hangi örtünün, ne sıklıkla değiştirileceğine yaranın durumuna göre sizi izleyen ekip karar verir. Sizin göreviniz, evde bu planı temiz ve dikkatli biçimde uygulamak ve her değişimde yarayı gözlemlemektir.

Bu sayfa evde pansumanın genel ilkelerini anlatır. Yaranın nasıl değerlendirildiğini ve tedavinin bütününü diyabetik ayak yarası tedavisi sayfasında bulabilirsiniz.

Pansuman ne işe yarar?

Pansumanın birkaç ayrı görevi vardır ve iyi bir örtü bunların hepsini aynı anda yerine getirmeye çalışır.

• Nem dengesi: Yara yüzeyi ne kupkuru ne de sırılsıklam olmalıdır. Uluslararası Diyabetik Ayak Çalışma Grubu (IWGDF) kılavuzu, aşırı akıntıyı kontrol eden ve nemli bir iyileşme ortamı sağlayan örtülerin seçilmesini önerir^[1].
• Eksüdanın yönetimi: Eksüda (yaradan sızan sıvı) yara kenarında birikirse sağlam deriyi yumuşatıp beyazlatır. Bu duruma maserasyon denir ve yaranın büyümesine yol açabilir.
• Koruma: Örtü, yarayı çorap, ayakkabı ve yatak çarşafının sürtünmesinden, tozdan ve dışarıdan bulaşabilecek mikroplardan korur.
• Gözlem fırsatı: Her pansuman değişimi, yaranın nasıl gittiğini görmek için bir fırsattır. Kötüye gidişi çoğu zaman ilk fark eden, pansumanı yapan kişidir.

Örtü seçimini kim yapar, neye göre?

Piyasada çok sayıda yara örtüsü vardır ve hiçbiri her yaraya uymaz. Seçimi yarayı gören hekim ya da yara bakım hemşiresi yapar. Değerlendirmede genellikle şunlara bakılır^[4]:

• Akıntının miktarı ve niteliği
• Yarada ölü doku, enfeksiyon belirtisi ya da derin bir boşluk olup olmadığı
• Ayaktaki kan dolaşımının durumu
• Yaranın yeri (taban, parmak arası, topuk) ve ayakkabı içinde ne kadar baskı gördüğü
• Örtünün kolay uygulanması, ne sıklıkla değiştirileceği ve maliyeti

Bu nedenle komşunuzun, bir yakınınızın ya da internetteki bir videonun önerdiği ürünü kendi başınıza denemeyin. Aynı adı taşıyan iki yara bile birbirinden çok farklı davranabilir. IWGDF'nin yara iyileşmesi kılavuzu, antiseptik ya da antimikrobiyal örtülerin yalnızca yara iyileşmesini hızlandırmak amacıyla kullanılmamasını önerir. Bal içeren ürünler ve bitkisel karışım emdirilmiş örtüler için de aynı yöndedir^[2]. Enfeksiyon varsa tedaviyi hekim planlar; bu, örtüyle çözülecek bir sorun değildir.

Yara iyileştikçe ihtiyaç değişir. Başta bol akıntılı olan bir yara birkaç hafta sonra kurumaya başlayabilir. Kontrollerde örtünün değiştirilmesi bu yüzden olağandır.

Evde pansumana hazırlık ve hijyen

Pansumanı temiz bir ortamda, acele etmeden yapın. Hazırlık birkaç dakika sürer ama yarayı koruyan asıl adım budur.

• Ellerinizi yıkayın. Su ve sabunla en az 20 saniye ovarak yıkayın. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), bir kesik ya da yara ile ilgilenmeden önce ve sonra el yıkamayı önerir^[5]. Ekibiniz eldiven kullanmanızı istediyse eldiveni temiz ellere giyin.
• Çalışma yüzeyini hazırlayın. Silinmiş, kuru bir masa ya da tepsi kullanın. Mutfak tezgâhında çiğ etin hazırlandığı yerden ve evcil hayvanların ulaşabileceği alanlardan uzak durun.
• Malzemeyi önceden açmayın. Steril paketleri kullanmadan hemen önce açın; yere düşen ya da çıplak elle iç yüzüne dokunulan malzemeyi kullanmayın.
• İyi bir ışık sağlayın. Yaranın rengini ve kenarlarını rahatça görebilmelisiniz. Gerekirse bir yakınınızdan yardım isteyin.
• Ayağı suda bekletmeyin. IWGDF, ayakların yıkanmasını ama suda bekletilmemesini önerir; uzun süre suda kalan deri yumuşar ve maserasyon gelişebilir^[1].

Evde pansuman adımları: genel çerçeve

Aşağıdaki sıra genel bir çerçevedir. Ekibinizin size verdiği yazılı talimat bundan farklıysa her zaman ekibinizin talimatına uyun.

1. Ellerinizi yıkayın ve malzemeyi hazırlayın.
2. Eski örtüyü yavaşça çıkarın. Yapışmışsa çekip koparmayın; ekibinizin size gösterdiği yöntemle gevşetin.
3. Çıkan örtüye bakın: akıntının miktarı, rengi ve kokusu size bilgi verir. Ardından örtüyü bir poşete koyup ağzını kapatarak atın.
4. Yarayı ve çevresindeki deriyi gözlemleyin (bir sonraki bölümdeki tabloya bakın).
5. Yarayı, ekibinizin önerdiği sıvıyla ve önerdiği şekilde temizleyin. Yarayı ovalamayın.
6. Çevre deriyi hafifçe dokunarak kurulayın; parmak aralarını unutmayın.
7. Size reçete edilen örtüyü yaranın tamamını kapatacak, ama kıvrılıp katlanmayacak şekilde yerleştirin.
8. Gerekiyorsa sabitleyin. Sargı ya da bant ayağı sıkmamalı, parmakların rengini değiştirmemelidir.
9. Ellerinizi yeniden yıkayın ve gördüklerinizi kısaca not edin.

Pansumanı değiştirirken nelere bakılır?

Her değişimde aynı noktalara bakmak, küçük değişiklikleri erken yakalamanızı sağlar. Ekibiniz izin verirse yaranın fotoğrafını hep aynı ışıkta ve aynı mesafeden çekmek, bir sonraki kontrolde karşılaştırmayı kolaylaştırır.

Diyabette sinir hasarı (nöropati) ağrıyı, damar hastalığı da kızarıklığı ve ısı artışını maskeleyebilir. Bu yüzden ağrı olmaması her şeyin yolunda olduğu anlamına gelmez^[6]. Enfeksiyon işaretlerinin ayrıntısı için yara enfeksiyonu belirtileri sayfasına bakabilirsiniz.

Yapılmaması gerekenler

• Yaraya kendi başınıza bir şey sürmeyin. Krem, merhem, pudra, toz antibiyotik, zeytinyağı, bal, kantaron yağı ya da bitkisel karışımlar yaranın değerlendirilmesini zorlaştırır, deriyi tahriş edebilir ve iyileşmeyi geciktirebilir^[2].
• Hekim önermedikçe iyot içeren çözeltiler, oksijenli su ya da alkol kullanmayın. Bu maddeler yalnızca mikrobu değil, iyileşmekte olan dokuyu da etkileyebilir. Gerekip gerekmediğine ekibiniz karar verir.
• Sıkı sarmayın. Sıkı bir sargı zaten zayıf olabilecek dolaşımı daha da azaltır. Parmaklarda morarma, solukluk, uyuşma ya da şişlik fark ederseniz sargıyı gevşetin ve ekibinize haber verin.
• Islak bırakmayın. Islanmış ya da akıntıyla dolmuş bir örtü, yara kenarını yumuşatır ve mikropların çoğalmasını kolaylaştırır. Örtü ıslandıysa planlanan günü beklemeden değiştirin.
• Örtüyü merak edip sık sık açmayın. Gereksiz açma yarayı soğutur ve kirlenme riskini artırır. Değişim sıklığını ekibiniz belirler.
• Nasırı ya da kabuğu kendiniz kesmeyin. Yara çevresindeki nasırın alınması (debridman) eğitimli bir sağlık çalışanının işidir.
• Pansumanlı ayakla yürümeyi sürdürmeyin. Örtü, basıncı ortadan kaldırmaz.

Pansuman tek başına yetmez: yük boşaltma şart

Diyabetik ayak yaraları sıklıkla tabanda, yürürken en çok yük binen noktalarda açılır. Her adımda aynı noktaya baskı binmeye devam ederse en iyi örtü bile yarayı kapatamaz. IWGDF, yerel yara bakımının yetersiz tedavi edilmiş enfeksiyonu, dolaşım bozukluğunu ya da yara yatağına süren travmayı telafi edemeyeceğini açıkça belirtir^[1].

Bu nedenle tedavinin temel taşlarından biri yük boşaltmadır (offloading), yani yaralı bölgenin basınçtan kurtarılmasıdır. Tabanın ön ve orta kısmındaki nöropatik yaralarda kılavuzun ilk seçeneği, dizin altına kadar uzanan ve hasta tarafından çıkarılamayan bir yük boşaltma cihazıdır; bunlardan biri de total temas alçısıdır^[3]. Hangi yöntemin size uygun olduğuna ekibiniz karar verir. Size çıkarılabilir bir cihaz verildiyse onu evin içinde de, tuvalete giderken de takmanız gerekir; birkaç adımlık yürüyüş bile yaraya yük bindirir.

Kan şekerinin hedef aralıkta tutulması, ödemin ve beslenme sorunlarının giderilmesi de iyileşmeyi destekleyen adımlardır^[1]. Yaranın türleri ve neden açıldığı hakkında daha fazla bilgi için diyabetik ayak yarası sayfasına göz atabilirsiniz.

Ne zaman beklemeden başvurmalısınız?

Daha sakin ama yine de ekibinize haber vermeniz gereken durumlar da vardır: yara birkaç haftadır hiç küçülmüyorsa, örtü her seferinde akıntıyla tamamen ıslanıyorsa, kenarlarda beyazlaşma başladıysa ya da örtü sizde kaşıntı ve döküntü yaptıysa. Hangi durumların acil sayıldığını diyabetik ayak yarası ne zaman tehlikeli sayfasında ayrıntılı bulabilirsiniz.