Örnek Süreç: Kuyruk Sokumunda Evre 3 Bası Yarası

Bu örnek senaryoda 81 yaşında, zatürre nedeniyle hastanede yattıktan sonra evde yatağa bağımlı kalan bir kadının kuyruk sokumunda (sakrum) evre 3 bası yarası gelişiyor. Evre 3 bası yarası iyileşme süreci, uygun bakımla haftalar sürer ve bu senaryoda yara 12. haftada kapanıyor. Her yaranın seyri farklıdır; aynı tablodaki bir başka kişide süre daha kısa ya da çok daha uzun olabilir.

Kuyruk sokumu senaryosu bir bakışta

Evde sağlık hemşiresinin ilk gördüğü yara

Hasta taburcu olduktan yaklaşık üç hafta sonra kızı, pansuman bezinde lekeler fark ediyor ve evde sağlık birimine haber veriyor. Hemşire kuyruk sokumunun üzerinde 4 cm boyunda, oval, derin bir yara görüyor. Tabanın bir bölümü sarımsı, yapışık ölü doku (slough) ile kaplı, kalan bölümde kırmızı taneli iyileşme dokusu (granülasyon) var. Kemik ya da kas görünmüyor. Yara kenarındaki deri hafif kızarık ama sağlam; kötü koku, ateş ya da yayılan kızarıklık yok.

Yaranın evresi ve hastanın durumu nasıl belirlendi?

Hekim ve yara bakım hemşiresi yarayı temizledikten sonra tabanda deri altı yağ dokusunun göründüğünü, kemik, tendon ya da kasın görünmediğini ve hissedilmediğini not ediyor. Bu tablo evre 3 bası yarası tanımına uyar^[1]. Evrelerin nasıl ayrıldığını bası yarası evreleri sayfasında okuyabilirsiniz.

Değerlendirme yalnızca yarayla sınırlı kalmıyor:

• Ölçüm ve fotoğraf: Yaranın boyu, eni ve tahmini derinliği kaydediliyor; karşılaştırma için aynı açıdan fotoğraf çekiliyor. NICE, ölçümde şeffaf film üzerine çizim ya da fotoğraf gibi doğrulanmış bir yöntem kullanılmasını önerir^[3].
• Enfeksiyon: Koku, artan akıntı, ısı artışı ya da yayılan kızarıklık olmadığı için kültür alınmıyor. Belirti yokken alınan kültür yalnızca yaradaki zararsız mikropları gösterebilir; NICE de sadece kültür sonucuna bakılarak antibiyotik verilmemesini önerir^[3].
• Beslenme: Hastanın son aylarda kilo verdiği, öğünleri yarım bıraktığı öğreniliyor. NICE, bası yarası olan her yetişkinin beslenme açısından değerlendirilmesini, beslenme yetersizliği varsa ek beslenme ürünü verilmesini önerir^[3].
• İdrar kaçırma: Yaranın idrarla ıslanması hem cildi yumuşatıyor hem de kirlenmeyi artırıyor.
• Risk: Kendi başına dönemeyen, beslenmesi yetersiz ve idrar kaçıran bu hasta yeni bası yarası için de yüksek risk taşıyor. Risk etkenlerini bası yarası risk faktörleri sayfasında ayrıntılı anlattık.

Ev ortamında kurulan bakım planı

Plan; aile hekimi, evde sağlık hemşiresi, diyetisyen ve hastanın kızıyla birlikte yapılıyor. Kuyruk sokumu yarası olan biri sırtüstü yattıkça yara her dakika yeniden ezilir; bu yüzden planın merkezinde basınç var.

• Pozisyon: Hasta sırtüstü yatırılmıyor, sağ ve sol yanına 30 derece eğimle dönüşümlü yatırılıyor. Kılavuz 30 derece yan yatışı 90 derece yan yatışa tercih eder ve yatak başının olabildiğince düz tutulmasını önerir^[4]. NICE yüksek riskli yetişkinlerin en az 4 saatte bir pozisyon değiştirmesini önerir; bu hastada gereken sıklık ekip tarafından belirlenip bir çizelgeye yazılıyor^[3].
• Yatak: Standart sünger yatak yerine basınç dağıtıcı yüksek özellikli sünger yatak sağlanıyor^[3].
• Ölü doku temizliği: Önce yaranın kendi nemiyle ölü dokunun çözülmesini sağlayan bir örtü kullanılıyor (otolitik debridman). Gevşeyen ölü doku, eğitimli hemşire tarafından kontrollerde aletle uzaklaştırılıyor. NICE ilk seçenek olarak otolitik yöntemi, bu yöntem iyileşmeyi uzatacaksa keskin debridmanı önerir^[3].
• Örtü: Yarayı nemli ve sıcak tutan, akıntıyı dengeleyen bir örtü yara bakım hemşiresi tarafından seçiliyor; kuru gazlı bez örtü olarak kullanılmıyor ve antiseptik rutin olarak uygulanmıyor^[3].
• Cilt ve idrar: İdrar kaçırmadan sonra cilt hemen ve nazikçe temizleniyor, çevre deri bir bariyer ürünüyle korunuyor, emiciliği yüksek ped kullanılıyor^[4].
• Beslenme: Diyetisyen enerji ve protein açısından zengin ara öğünler ve gerektiği kadar ek beslenme ürünü planlıyor; kızı her gün ne kadar yenip içildiğini not ediyor.
• Ağrı: Pansuman ve dönme sırasında yüz buruşturma izleniyor; pansuman öncesi ağrı kesici gerekip gerekmediğine hekim karar veriyor.

Evde yapılan günlük işlerin ayrıntısı bası yarası bakımı sayfasında, tedavinin genel ilkeleri bası yarası tedavisi sayfasında yer alıyor.

On iki haftada kuyruk sokumu yarasındaki değişim

Yara her hafta aynı yöntemle yeniden ölçülüyor. Kılavuz, yaranın en az haftada bir değerlendirilmesini ve genel olarak iki hafta içinde bazı iyileşme işaretleri beklenmesini önerir^[2].

2. hafta: sarı tabakanın incelmesi

İki haftalık kontrolde ölü doku belirgin biçimde azalmış, kırmızı doku genişlemiş. Yara henüz küçülmemiş olsa da bu değişim planın işe yaradığını gösteriyor; plan bu nedenle aynen sürdürülüyor.

4. hafta: tabanın kırmızı dokuyla dolması

Yara yaklaşık 3 cm'ye inmiş, tabanın büyük bölümü sağlıklı kırmızı dokuyla dolmuş, kenarlar sağlam. Kilo kaybı durmuş. Bu dönemde hastanın kısa sürelerle yatak dışında koltukta oturmasına izin veriliyor; kılavuz oturmanın sınırlı sürelerle yapılmasını önerir^[4].

8. hafta: kenarlardan ilerleyen yeni deri

Yara yaklaşık 1,5 cm, sığ ve kenarlarından içeri doğru ince pembe yeni deri (epitel) ilerliyor. Yaranın içi dolmuş olsa da bu yara artık "evre 2" sayılmaz. İyileşen yaranın evresi geriye doğru düşürülmez, "iyileşmekte olan evre 3" olarak kaydedilir; yaranın içini dolduran doku kaybolan yağ dokusunun yerini tutmaz^[1].

12. hafta: kapanmış yara ve kalıcı iz

Yüzey tamamen yeni deriyle örtülmüş; yerinde soluk pembe, düzensiz bir iz var. Bu bölge kayıtlara "iyileşmiş bası yarası" olarak geçiyor. İz dokusu olgunlaştıktan sonra bile önceki dokunun ancak yaklaşık yüzde 80'i kadar sağlam olduğu için^[1] pozisyon çizelgesi, yatak ve beslenme planı kaldırılmıyor.

Kuyruk sokumu yarasından bakım verenlere dersler

• Yaranın üzerine yatılmaya devam edildiği sürece örtü ne kadar iyi olursa olsun yara kapanmaz. Kuyruk sokumu yarasında sırtüstü yatışı en aza indirin.
• Haftalık ölçüm ve aynı açıdan fotoğraf, iyileşmenin gidip gitmediğini tahmin etmekten daha güvenilirdir.
• İdrar kaçırma ve beslenme yarayı doğrudan etkiler; bunlar ayrı sorunlar gibi görünse de tedavinin parçasıdır.
• Enfeksiyon belirtisi olmayan yarada antibiyotik ya da antiseptik kullanmak iyileşmeyi hızlandırmaz.
• Yara kapandıktan sonra eski alışkanlıklara dönmek aynı yerde yeniden açılmaya yol açabilir. Kalıcı önlemler için yatak yarası nasıl önlenir sayfasına bakabilirsiniz.