Bası Yarası Risk Faktörleri

Bası yarası risk faktörlerinin başında hareket kısıtlılığı gelir: kendi başına dönemeyen, yataktan ya da sandalyeden kalkamayan kişide basınç aynı noktada uzun süre kalır. Buna his kaybı, bilinç bulanıklığı, ileri yaş, yetersiz beslenme, nemli cilt, dolaşım bozukluğu, diyabet, ateş, uzun ameliyat ya da yoğun bakım yatışı, tıbbi cihazlar ve daha önce geçirilmiş bir bası yarası eklendiğinde risk belirgin biçimde artar. Çoğu hastada bu etkenlerin birkaçı bir aradadır. Riski bilmek önemlidir, çünkü her etkenin karşısında yapılabilecek somut bir şey vardır.

Bası yarası (halk arasında yatak yarası) nedir ve nasıl gelişir sorusunun cevabını bası yarası nedir sayfasında bulabilirsiniz. Bu sayfa yalnızca riski artıran etkenleri ve bunlara karşı neler yapılabileceğini ele alır.

Risk neden kişiden kişiye değişir?

Bası yarası, deri ve altındaki dokular bir kemik çıkıntısı ile dış bir yüzey arasında uzun süre sıkıştığında ortaya çıkar. Basınç kılcal damarları kapatır, doku oksijensiz kalır ve hücreler hasar görür^[4]. Bası yaralarının yaklaşık yüzde 70'i kuyruk sokumu, oturma kemikleri ve kalçanın dış çıkıntısı üzerinde görülür^[4].

Risk faktörlerini iki grupta düşünmek işe yarar. Bir kısmı basıncın ve makaslama kuvvetinin (deri sabitken alttaki dokuların kayması) süresini ya da şiddetini artırır; hareketsizlik buna en iyi örnektir. Diğer kısmı ise dokunun basınca dayanıklılığını azaltır; beslenme bozukluğu, nem ve dolaşım sorunları bu gruptadır. Aynı basınç, sağlıklı bir gencin derisinde iz bırakmazken yaşlı ve yetersiz beslenen birinde birkaç saatte hasar oluşturabilir.

Basıncı ve makaslamayı artıran etkenler

Hareket kısıtlılığı

Uluslararası bası yarası kılavuzu (EPUAP/NPIAP/PPPIA), hareketi ve aktivitesi kısıtlı olan, sürtünme ve makaslamaya açık kişilerin risk altında kabul edilmesini önerir^[1]. İnme sonrası felç, kalça kırığı, ileri evre bunama, ağır kalp ya da akciğer hastalığı, omurilik yaralanması gibi pek çok durum ortak bir sonuca, yani hareketsizliğe yol açar. Kendi başına dönemeyen kişi, NICE kılavuzunda da risk değerlendirmesi gerektiren durumlar arasında sayılır^[2].

His kaybı

Sağlıklı bir kişi uzun süre aynı pozisyonda kaldığında rahatsızlık hisseder ve farkında olmadan kıpırdanır. Omurilik yaralanması, diyabete bağlı sinir hasarı ya da bazı nörolojik hastalıklarda bu uyarı sinyali kaybolur. Kılavuzlar azalmış duyu algısını ayrı bir risk etkeni olarak değerlendirir^[1][2]. Omurilik yaralanmasında hareketsizlik, his kaybı ve idrar kaçırma bir araya gelebildiği için risk özellikle yüksektir^[3].

Bilinç durumu ve bilişsel bozukluk

Sakinleştirici ilaç alan, bilinci bulanık ya da ileri evre bunaması olan kişi, ağrıyı ifade edemez ve pozisyon değiştirme ihtiyacını fark etmez. NICE belirgin bilişsel bozukluğu risk etkenleri arasında sayar^[2]. AHRQ, sakinleştirici ilaçlara bağlı hareket azalmasının hızla gelişebileceğine dikkat çeker^[3].

Tıbbi cihazlar

Oksijen hortumu ve maskesi, idrar sondası, solunum tüpü, boyunluk, alçı ve atel gibi cihazlar deriye sürekli baskı yapar. Bu tür yaralar kemik çıkıntısı olmayan bölgelerde, örneğin kulak arkasında ya da burun kanadında da gelişebilir^[3][4]. Fiziksel kısıtlama araçları hem hareketi azaltır hem de temas ettiği yerde basınç oluşturur^[3].

Yoğun bakım ve ameliyat

Uzun süre sert bir yüzeyde ya da tek pozisyonda kalmak, ameliyathane ve acil serviste sık karşılaşılan bir durumdur. AHRQ, 4 saatten uzun süren işlemlerin özellikle yüksek risk taşıdığını belirtir^[3]. Uluslararası kılavuz, ameliyat öncesi hareketsiz geçen süreyi ve ameliyatın süresini; yoğun bakımda ise yatış süresini, solunum cihazına bağlı olmayı ve tansiyonu yükselten ilaçların kullanımını ek risk etkenleri olarak sayar^[1].

Dokunun dayanıklılığını azaltan etkenler

İleri yaş

Yaşla birlikte deri incelir, esnekliğini ve deri altı yağ dokusunu kaybeder. Uluslararası kılavuz ileri yaşın olası etkisinin göz önünde bulundurulmasını önerir^[1]. Yaşlı kişide hareket kısıtlılığı, beslenme sorunu ve bilişsel bozukluk sık olarak bir arada bulunduğu için risk katlanarak artabilir.

Beslenme bozukluğu

Protein ve enerji alımı yetersiz olan kişide doku onarımı yavaşlar ve kemik çıkıntılarını örten yumuşak doku azalır. Beslenme yetersizliği hem NICE'ın hem uluslararası kılavuzun risk etkenleri arasındadır^[1][2]. Kansızlık gibi kan tahlili bulguları da riskle ilişkilendirilir^[1][4].

Nem ve idrar-dışkı kaçırma

İdrar, dışkı ya da terle sürekli nemli kalan deri yumuşar, kolay sıyrılır ve sürtünmeye dayanıksız hâle gelir. Kılavuz nemli cildin olası etkisinin dikkate alınmasını önerir^[1]. İdrar ve dışkı kaçırma ayrıca inkontinans ilişkili dermatite (nemle tahriş olmuş deri) yol açar; bu durum bası yarasıyla karıştırılmamalı, ikisi ayrı ayrı değerlendirilmelidir^[3].

Dolaşım ve oksijenlenme bozukluğu

Doku ne kadar az kan ve oksijen alırsa basınca o kadar az dayanır. Kalp yetmezliği, sepsis (enfeksiyona karşı vücudun aşırı ve organlara zarar veren tepkisi) ve sıvı kaybı gibi durumlarda deri yeterince beslenmez ve küçük basınçlar bile yaraya yol açabilir^[3]. Bacak damarlarında daralma (periferik arter hastalığı) olan kişilerde özellikle topuk risk altındadır^[3]. Sigara da dokuya oksijen taşınmasını bozar^[3].

Diyabet

Diyabeti olan kişilerde bası yarası riskinin arttığı tutarlı biçimde gösterilmiştir^[1][3]. Diyabet hem sinir hasarı yoluyla hissi azaltır hem de damar hasarı yoluyla dokunun kanlanmasını bozar. Diyabette ayağa özgü sorunları diyabetik ayak nedir sayfasında anlattık.

Ateş

Vücut ısısının artması dokunun oksijen ihtiyacını yükseltir ve terlemeyle cilt nemlenir. Uluslararası kılavuz artmış vücut ısısını da risk etkenleri arasında sayar^[1].

Önceki ya da mevcut bası yarası

Hâlihazırda bası yarası olan kişi, başka bir bölgede yeni yara gelişmesi açısından risk altındadır^[1][3]. Derin bir bası yarası iyileştiğinde yerini alan skar dokusu eski sağlam deri kadar dayanıklı değildir ve kolayca yeniden açılabilir^[3]. NICE, bası yarası öyküsü olan ya da hâlen bası yarası bulunan yetişkinleri yüksek riskli kabul eder^[2]. Yaranın derinliğinin nasıl sınıflandırıldığını bası yarası evreleri sayfasında bulabilirsiniz.

Bası yarası risk faktörleri ve yapılabilecekler

Aşağıdaki tablo her risk etkeni için genel önlem yönünü özetler. Hangi önlemin size ya da yakınınıza uygun olduğuna bakım ekibi karar verir.

Önleme adımlarının ayrıntılı uygulamasını yatak yarası nasıl önlenir sayfasında anlattık.

Risk değerlendirme araçları

Risk, sağlık çalışanları tarafından belirli bir yapıyla değerlendirilir. Bu değerlendirme bir cilt muayenesini, bir risk ölçeğini, ölçeğin kapsamadığı ek etkenlerin gözden geçirilmesini ve klinik yargıyı birlikte içerir^[1]. NICE, klinik yargıyı desteklemek için Braden ölçeği, Waterlow skoru ya da Norton ölçeği gibi doğrulanmış bir aracın kullanılabileceğini belirtir^[2].

• Braden ölçeği: Duyu algısı, nem, aktivite, hareketlilik, beslenme ve sürtünme/makaslama olmak üzere altı alana bakar. Toplam puan 6 ile 23 arasındadır; puan düştükçe risk artar ve genellikle 18 ve altı risk göstergesi kabul edilir^[3].
• Norton ölçeği: 1960'larda geliştirilmiş, genel fiziksel durum, zihinsel durum, aktivite, hareketlilik ve idrar-dışkı kontrolü olmak üzere beş alana bakan bir ölçektir. Toplam puan 5 ile 20 arasındadır; genellikle 14 ve altı risk göstergesi kabul edilir^[5].
• Waterlow skoru: Özellikle İngiltere'de kullanılan ve NICE'ın örnek gösterdiği araçlardan biridir^[2].

AHRQ, hangi ölçeğin kullanıldığından çok, doğrulanmış bir ölçeğin ek risk etkenleri ve klinik yargıyla birlikte kullanılmasının önemli olduğunu vurgular. Ölçekte risk görünmemesi de kişinin hiç yara açmayacağını garanti etmez^[3]. Durum değiştiğinde, örneğin ameliyattan sonra, hastalık ağırlaştığında ya da hareket azaldığında değerlendirme yenilenmelidir^[2].

Bası yarası riski varsa ne zaman başvurmalısınız?

Kızarıklığın parmakla bastırınca solmaması, yeni başlayan idrar ya da dışkı kaçırma, belirgin kilo kaybı veya kişinin artık kendi başına dönemez hâle gelmesi de riskin yeniden değerlendirilmesini gerektirir. Bu durumlarda birkaç gün içinde bakım ekibinize haber verin. Yarada enfeksiyon belirtileri için bası yarası enfeksiyonu sayfasına bakabilirsiniz.