Yatak Yarasına Evde Ne Yapılır, Ne Yapılmaz?

Evde bir yakınında yatak yarası açılan ailelerin ilk sorusu çoğu zaman "yaraya ne sürelim?" olur. Komşudan, internetten ya da büyüklerden pek çok öneri gelir: bal, zeytinyağı, pudra, sarı ya da kahverengi antiseptik solüsyonlar, oksijenli su, saç kurutma makinesi. Bunların bir kısmı zararsız görünse de yaranın iyileşmesini geciktirebilir, enfeksiyonu gizleyebilir ya da yeni hasar yaratabilir. Bu yazı, bası yarası (yatak yarası) rehberimizin evde yapılacakları ve yapılmayacakları bir arada toplayan bölümüdür.

Yatak yarası, tıp dilinde bası yarası, uzun süreli basınç ve makaslama nedeniyle deri ve altındaki dokuların hasar görmesidir. Tedavisinin temeli de bu nedeni ortadan kaldırmaktır. Açılmış bir yaranın günlük bakım düzenini bası yarası bakımı yazısında, sağlık ekibinin uyguladığı tedavi ilkelerini bası yarası tedavisi yazısında ayrıntılı anlattık. Burada amacımız, evde iyi niyetle yapılan yanlışları ve bunların neden zararlı olduğunu açıklamak.

Yatak yarasına evde ne iyi gelir?

Yatak yarasına evde iyi gelen dört şey vardır: yaranın üzerindeki yükü kaldıran düzenli pozisyon değişimi, basıncı dağıtan bir yatak ve minder, temiz ve kuru tutulan cilt, yeterli beslenme ve sıvı. Bunlara yaranın düzenli gözlenmesi eklenir. Yaraya sürülecek ürünü ise sağlık ekibi seçer.

BüyütEvde bakımda temel ihtiyaç temiz malzeme, düzenli kayıt ve yeterli sıvı ile protein alımıdır; yaraya rastgele krem ya da toz uygulanmaz.Kapat

Yaranın üzerindeki yükü kaldırmak

Basınç sürdükçe hiçbir krem ya da örtü yarayı iyileştiremez. Kuyruk sokumunda yarası olan kişi sırtüstü yerine yanlara dönük yatırılır; topuğunda yarası olan kişinin topuğu yatağa değmemelidir. NICE CG179 kılavuzu, bası yarası olan yetişkinleri yüksek risk grubunda sayar ve bu grupta pozisyonun en az 4 saatte bir değiştirilmesini önerir^[2]. Bu bir üst sınırdır; ekibiniz daha sık çevirmeyi önerebilir.

EPUAP/NPIAP/PPPIA 2019 kılavuzu, tam yan yatış (90 derece) yerine sırtın arkasına yastık konarak yapılan 30 derece yan yatışı ve yatak başının mümkün olduğunca düz tutulmasını önerir^[1]. Hastayı yatakta sürüklemek yerine altındaki çarşafla iki kişi kaldırarak hareket ettirin.

Basıncı dağıtan yatak ve minder

NICE, bası yarası olan yetişkinlerde yüksek özellikli köpük (sünger) yatak kullanılmasını, bu yeterli olmazsa havalı (dinamik) bir yüzeyin düşünülmesini önerir^[2]. Gün içinde oturan kişide basıncı dağıtan bir minder kullanılır. Yatak ne kadar gelişmiş olursa olsun pozisyon değişimi sürer.

Cildi temiz ve kuru tutmak

Yaranın çevresindeki sağlam cilt, ılık su ve yumuşak bir temizleyiciyle temizlenir ve havluyla bastırarak kurulanır. İdrar ya da dışkı kaçırma olduğunda cilt beklemeden temizlenir; uluslararası kılavuz bunu ve alkali sabunlardan kaçınılmasını önerir^[1]. Çevre deriyi nemden korumak için bir bariyer ürünü gerekip gerekmediğini hemşirenize sorun.

Beslenme ve sıvı

Yara iyileşmesi için vücudun yeterli enerji ve proteine ihtiyacı vardır. NICE, bası yarası olan her yetişkinin bir diyetisyen ya da yetkin bir sağlık çalışanı tarafından beslenme açısından değerlendirilmesini önerir^[2]. Her öğünde yumurta, süt ürünleri, et, tavuk, balık ya da baklagil gibi bir protein kaynağına yer vermeye çalışın. Sıvı kısıtlaması yoksa gün içinde düzenli su içirin. Takviye ürünü ancak ekip gerekli görürse kullanılır.

Yarayı gözlemek ve kaydetmek

Her pansumanda yaranın boyutunu, akıntısını, kokusunu ve çevresini not edin; haftada bir aynı ışıkta, yanına bir cetvel koyarak fotoğraf çekin. Uluslararası kılavuz, bası yarasının en az haftada bir, her seferinde aynı yöntemle yeniden değerlendirilmesini önerir^[1]. Bu kayıtlar ekibin kararlarını kolaylaştırır.

Yatak yarasına evde ne yapılmaz? Yaygın yanlışlar

Yatak yarasına evde ekibin önermediği hiçbir ürün sürülmez, yara kurutulmaya çalışılmaz, kızarık bölgeye masaj yapılmaz ve ölü doku kendi başına kesilmez. Aşağıdaki uygulamalar halk arasında yaygındır; her birinin neden zararlı olabileceğini kısaca açıklıyoruz.

BüyütKızarık bölgeye masaj yapmayın, simit minder kullanmayın; o bölgeyi yalnızca basınçtan kurtarın.Kapat

Yaraya sürekli antiseptik sürmek

Koyu kahverengi iyotlu solüsyonlar, sarı renkli antiseptik solüsyonlar ve oksijenli su (hidrojen peroksit) evlerde sık kullanılır. Mikrop öldürücü ürünler yalnız mikropları değil, yarayı onarmaya çalışan yeni hücreleri de etkileyebilir; renkli solüsyonlar ayrıca yaranın gerçek rengini ve kızarıklığı gizleyerek enfeksiyonun fark edilmesini zorlaştırır. Oksijenli suyun köpürmesi temizlik izlenimi verse de bu, yaranın temizlendiği anlamına gelmez.

NICE CG179 kılavuzu, bası yarası tedavisinde antiseptik ya da antimikrobiyal ürünlerin rutin olarak kullanılmamasını önerir^[2]. Uluslararası Yara Enfeksiyonu Enstitüsü (IWII) 2022 belgesi de yaraya uygulanan mikrop öldürücü ürünlerin yalnızca gerektiğinde, belirli bir süre için kullanılmasını ve etkisinin düzenli olarak yeniden değerlendirilmesini önerir^[3]. Antiseptik gerekip gerekmediğine, hangisinin ve ne kadar süreyle kullanılacağına yarayı gören ekip karar verir.

Pudra ya da toz serpmek

Pudra ve benzeri tozlar yara akıntısıyla birleşip topaklanır, yaranın içinde yabancı madde olarak kalır ve her pansumanda temizlenmesi gerekir. Bu da yeni oluşan dokuyu zedeler. Kıvrım yerlerinde nemle birleşen pudra cildi tahriş edebilir. Kılavuzlar cildin yumuşak bir temizleyiciyle temizlenmesini ve gerekirse bir bariyer ürünüyle korunmasını önerir; pudra bu önerilerin arasında yer almaz^[1].

Saç kurutma makinesiyle ya da güneşte kurutmak

"Yara hava alsın, kurusun" düşüncesi çok yaygındır. Oysa bası yaraları çok kuru ortamda iyi iyileşmez; NICE, yarada sıcak ve nemli bir iyileşme ortamı sağlayan örtülerin düşünülmesini, kuru gazlı bezin örtü olarak kullanılmamasını önerir^[2]. Kuruyan yara yüzeyinde onarım hücreleri hareket edemez. Saç kurutma makinesinin sıcak havası, his kaybı olan bir kişide fark edilmeden yanığa da yol açabilir.

Ev yapımı karışımlar sürmek

Mutfaktaki bal, zeytinyağı, tereyağı, yoğurt, kahve, tütün, bitki ezmeleri ya da bunların karışımları steril değildir. Yaraya mikrop taşıyabilir, alerjik tepki yapabilir ve yaranın görünümünü değiştirerek ekibin değerlendirmesini zorlaştırır. Daha da önemlisi, asıl tedavinin, yani basıncın kaldırılmasının ve uygun yara bakımının ertelenmesine neden olur. Sağlık ekibinin bazı yaralarda kullandığı, tıbbi amaçla üretilmiş ürünler mutfaktaki gıdalarla aynı şey değildir.

Kızarık bölgeye masaj yapmak

Kızarık ya da sertleşmiş bölgeyi ovmak, "kanı dolaştırmak" amacıyla yapılsa da zaten hasar görmeye başlamış dokuya ek zarar verebilir. NICE, bası yarasını önlemek amacıyla cilde masaj ya da ovma uygulanmamasını önerir^[2]. O bölgeyi yalnızca basınçtan kurtarın.

Simit (halka) şeklinde minder kullanmak

Ortası delik halka minderler basıncı azaltıyor gibi görünür, ama yükü halkanın temas ettiği dar bir çembere toplar ve o bölgedeki dolaşımı bozabilir. Uluslararası kılavuz, halka ya da simit şeklindeki araçların kullanılmamasını önerir^[1]. Basıncı dağıtan bir minderin seçimini ekibinizle yapın.

Kabuğu ya da ölü dokuyu kendiniz kesmek

Yaradaki siyah kabuğu ya da sarı ölü dokuyu makas veya jiletle temizlemeye çalışmak kanamaya, enfeksiyona ve sağlam dokunun zarar görmesine yol açabilir. Ayrıca topukta ya da dolaşımı bozuk bölgelerde kuru, yapışık ve çevresinde kızarıklık olmayan kabuk çoğu zaman yerinde bırakılır^[4]. Ölü doku temizliğinin yöntemine ve zamanına ekip karar verir.

Evde yapılacaklar ve yapılmayacaklar tek tabloda

Yatak yarası için ne zaman doktora gitmek gerekir?

Yatak yarasında ateş, yayılan kızarıklık, kötü koku, artan akıntı ya da bilinç değişikliği varsa beklemeden; yara iki haftada iyileşme göstermiyorsa birkaç gün içinde doktora başvurmak gerekir. Uluslararası kılavuz, uygun tedaviye rağmen iki haftada iyileşme belirtisi göstermeyen yaranın yeniden değerlendirilmesini önerir^[1].

BüyütAcil işaret yoksa da iki haftada iyileşme göstermeyen yarayı birkaç gün içinde doktora gösterin.Kapat

Şu durumlar acil olmasa da birkaç gün içinde bir sağlık çalışanına gösterilmelidir:

• Yaranın büyümesi ya da derinleşmesi
• Başka bir bölgede yeni, basmakla solmayan kızarıklık ya da mor renk değişikliği
• Pansumanın sık sık ıslanması ya da kayması
• İştahsızlık, kilo kaybı ya da yutma güçlüğü
• Pansuman sırasında artan ağrı

Enfeksiyon belirtilerini bası yarası enfeksiyonu yazısında, en sık görülen bölgedeki yaraları kuyruk sokumu yarası yazısında anlattık. Yaranın uzman tarafından değerlendirilmesini istiyorsanız muayenede neler yapıldığını diyabetik ayak ve yara muayenesi sayfasında bulabilirsiniz.