Sepsis Belirtileri: Enfeksiyon Kana Yayıldığında

Sepsis çoğu zaman sıradan görünen bir enfeksiyonla başlar: bir idrar yolu enfeksiyonu, zatürre ya da iltihaplı bir ayak yarası. Sorun, vücudun savunma sisteminin bu enfeksiyona kontrolsüz bir tepki vermesiyle büyür. Halk arasında "kan zehirlenmesi" de denen bu tablo saatler içinde ağırlaşabilir. Bu yazı, enfeksiyon hastalıkları bölümündeki rehberlerin bir parçasıdır. Sepsisi düşündüren işaretleri, yara ve diyabetik ayak enfeksiyonlarından sepsise nasıl geçildiğini ve ne zaman 112'nin aranması gerektiğini anlatıyoruz.

Sepsis nedir?

Sepsis, bağışıklık sisteminin bir enfeksiyona aşırı ve düzensiz tepki vermesi sonucu kendi organlarına zarar vermesidir. Mikrop vücudun herhangi bir yerinde başlayabilir; asıl tehlike, bu tepkinin böbrek, akciğer, beyin ve dolaşım gibi hayati sistemleri etkilemesidir. Tedavi gecikirse tansiyon düşer ve organlar yetersiz kalabilir.

CDC sepsisi, vücudun bir enfeksiyona verdiği aşırı tepki ve hayatı tehdit eden tıbbi acil durum olarak tanımlar^[2]. Uluslararası tanım (Sepsis-3) ise enfeksiyona verilen düzensiz yanıtın yol açtığı, yaşamı tehdit eden organ işlev bozukluğunu esas alır^[4]. Tansiyonun sıvı tedavisine rağmen düzelmediği ağır tabloya septik şok denir^[4].

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2020'de yayımlanan verilere dayanan bilgi notuna göre dünyada 48,9 milyon sepsis vakası ve sepsisle ilişkili 11 milyon ölüm görülmüştür; bu, tüm ölümlerin yaklaşık %20'sine karşılık gelir^[1].

Sepsis belirtileri nelerdir?

Sepsis belirtileri, enfeksiyonun artık tek bir bölgeyle sınırlı kalmadığını ve vücudun genelini etkilediğini gösterir. En önemli ipucu, enfeksiyonu olan bir kişinin genel durumunun hızla bozulmasıdır. Dünya Sağlık Örgütü ve CDC'nin sıraladığı başlıca belirtiler şunlardır^[1][2]:

• Ateş ya da tersine vücut ısısının düşmesi, titreme ve çok üşüme hissi
• Bilinç bulanıklığı, dalgınlık, yer ve zamanı karıştırma
• Nefes darlığı, hızlı ve yüzeysel solunum
• Hızlı nabız, zayıf nabız ya da tansiyon düşüklüğüne bağlı baş dönmesi
• Soğuk, nemli ve terli cilt; ciltte alaca görünüm
• Çok şiddetli ağrı ya da tarif edilemeyen bir rahatsızlık hissi
• İdrar miktarının belirgin azalması

BüyütEnfeksiyonu olan bir yakınınızda bilinç bulanıklığı, hızlı nefes, düşük tansiyon ya da soğuk ve alacalı cilt varsa beklemeden 112'yi arayın.Kapat

Bu belirtilerin hepsinin birlikte olması gerekmez. Yaşlılarda sepsis ateşsiz, yalnızca yeni başlayan dalgınlık, iştahsızlık ya da düşkünlükle kendini gösterebilir. Diyabeti olan kişilerde açıklanamayan şeker yüksekliği de bir uyarı işareti olabilir.

Hastanede kullanılan "üç işaret" (qSOFA) ne anlatır?

qSOFA, hekimlerin enfeksiyonu olan bir hastada kötü gidiş riskini hızla tahmin etmek için baktığı üç basit bulgudur^[4]. Hasta diliyle şöyle özetlenebilir:

1. Nefes hızlanmıştır: Dakikada 22 ya da daha fazla nefes alıp verme.
2. Bilinç değişmiştir: Kişi her zamankinden farklı, dalgın ya da konuşması karışıktır.
3. Tansiyon düşmüştür: Büyük tansiyon 100 mmHg ya da altındadır.

Bu üç bulgudan ikisi varsa risk yüksek kabul edilir^[4]. Ancak Surviving Sepsis Campaign 2021 kılavuzu, qSOFA'nın tek başına tarama aracı olarak kullanılmamasını önerir^[3]. Yani tek bir işaret bile varsa ve kişi kötüleşiyorsa ölçüm sonucunu beklemek doğru değildir. Bu bulgular evde kendi kendine tanı koymak için değil, neden acele etmek gerektiğini anlamak içindir.

Yara ve diyabetik ayak enfeksiyonu nasıl sepsise dönüşür?

Enfekte bir yara, tedavi edilmezse ya da tedaviye yanıt vermezse önce çevre dokulara, sonra kan ve lenf yoluyla tüm vücuda yayılabilir. Uluslararası Yara Enfeksiyonu Enstitüsü bu süreci lokal enfeksiyondan yayılan enfeksiyona, oradan da sistemik enfeksiyona uzanan bir süreklilik olarak tanımlar; ağır sistemik tablonun ucunda sepsis vardır^[6].

BüyütDiyabetik ayakta sinir hasarı ağrıyı hissettirmeyebilir; yaradaki kötüleşme bu yüzden geç fark edilebilir.Kapat

Yara kaynaklı sepsise giden yolda şu basamaklar sık görülür:

Diyabetik ayakta bu süreç daha sinsi ilerleyebilir. Sinir hasarı olan kişi ağrıyı hissetmediği için yaradaki kötüleşmeyi geç fark edebilir. IWGDF/IDSA 2023 kılavuzu, tüm vücudu etkileyen bulgulara bakarak enfeksiyonun ağırlığını belirler. Ateş, hızlı nabız, hızlı solunum ya da beyaz kan hücresi değişikliğinden en az ikisi varsa enfeksiyon "ağır" sayılır ve hastaneye yatış önerilir^[5]. Yaranın ne zaman tehlikeli hâle geldiğini diyabetik ayak yarası ne zaman tehlikeli yazısında, ayakta kararma ve çürümeyi diyabetik ayak kangreni yazısında ayrıca anlattık.

Bası yaraları da aynı riski taşır. Özellikle kuyruk sokumu ve kalça bölgesindeki derin yaralar, yatağa bağımlı ve iletişim kurmakta zorlanan kişilerde fark edilmeden ilerleyebilir. Ayrıntılar için bası yarası enfeksiyonu yazısına bakabilirsiniz. Erken işaretleri tanımak için yara enfeksiyonu belirtileri yazımız iyi bir başlangıçtır.

Sepsis riski kimlerde daha yüksektir?

Sepsis herkeste gelişebilir; ancak bağışıklığı zayıf olanlarda, uç yaş gruplarında ve kronik hastalığı bulunanlarda risk belirgin biçimde artar. Dünya Sağlık Örgütü'nün saydığı risk grupları şunlardır^[1]:

• Yaşlılar
• Gebeler ve yeni doğum yapmış kadınlar
• Yenidoğanlar
• Hastanede yatan ve yoğun bakımdaki hastalar
• Bağışıklığı zayıflamış kişiler
• Böbrek hastalığı ya da siroz gibi uzun süreli hastalığı olanlar

Bu listeye diyabeti olup ayak yarası bulunanlar, bası yarası olan yatağa bağımlı kişiler ve kanser tedavisi alanlar da eklenebilir. CDC, sepsis gelişen kişilerin çoğunda en az bir altta yatan hastalık ya da yakın zamanda hastane yatışı bulunduğunu belirtir^[2].

Sepsis nasıl tedavi edilir?

Sepsis hastanede, çoğu zaman acil serviste ve gerektiğinde yoğun bakımda tedavi edilir. Tedavinin özü enfeksiyonu kontrol etmek, dolaşımı desteklemek ve organları korumaktır. Bu nedenle zaman en önemli etkendir.

![Sepsis şüphesinde bilinç bulanıklığı, nefes darlığı, hızlı nabız, soğuk cilt, azalan idrar gibi 7 acil işareti gösteren kart](/assets/rehber/sepsis-belirtileri/ig-sepsis-acil-isaretler.webp "Randevu almaya ya da evde ilaç denemeye çalışmayın; sağlık ekibine "sepsis olabilir mi?" diye sormaktan çekinmeyin.")

Surviving Sepsis Campaign 2021 kılavuzu, septik şok olasılığı ya da sepsis olasılığı yüksek olan erişkinlerde antibiyotiğin hemen, ideal olarak tanınmadan sonraki ilk bir saat içinde başlanmasını önerir^[3]. Aynı kılavuz damardan sıvı desteğini ve enfeksiyonun kaynağının, örneğin apsenin ya da ölü dokunun, mümkün olan en kısa sürede kontrol altına alınmasını vurgular^[3]. Yara kaynaklı sepsiste bu, ölü dokunun cerrahi olarak temizlenmesi ya da apsenin boşaltılması anlamına gelebilir.

Hastanede neler yapılır?

Acil serviste önce nabız, tansiyon, solunum sayısı, ateş ve bilinç durumu değerlendirilir. Antibiyotik başlanmadan önce mümkünse kan kültürü ve enfeksiyonun kaynağına göre idrar, balgam ya da yara örneği alınır. Kan testleri, böbrek ve karaciğer gibi organların ne ölçüde etkilendiğini gösterir. Enfeksiyonun kaynağını bulmak için röntgen, ultrason ya da tomografi istenebilir.

Tansiyon düşükse damardan sıvı verilir; yetmezse tansiyonu destekleyen ilaçlar ve yoğun bakım gerekebilir. Nefes almakta zorlanan hastaya oksijen ya da solunum desteği uygulanır. Kültür sonucu geldiğinde antibiyotik, üreyen mikroba göre düzenlenir. Bu süreçte hasta yakınlarının, hastanın kullandığı ilaçları, alerjilerini ve son günlerde yaşadığı değişiklikleri ekibe anlatması tedaviyi hızlandırır.

Doç. Dr. Hüsrev Diktaş, Anadolu Ajansı'na yaptığı açıklamada idrar yolu, bağırsak ve hatta boğaz enfeksiyonlarının bile sepsisin başlangıç noktası olabileceğini ve erken tanının hayat kurtardığını vurgulamıştı.

Sepsisten korunmak için ne yapılabilir?

Sepsisten korunmanın yolu, enfeksiyonları önlemek ve başlayan enfeksiyonu erken tedavi etmektir. Dünya Sağlık Örgütü, sepsisin enfeksiyonların erken tedavisi ve evde ve sağlık kuruluşlarında iyi hijyenle önlenebileceğini belirtir^[1]. Pratikte şunlar işe yarar:

• Ellerinizi sık yıkayın; yara bakımından önce ve sonra mutlaka.
• Önerilen aşılarınızı yaptırın; grip ve zatürre aşıları bunların başında gelir. Grip aşısının kimlere önerildiğini grip rehberinde anlattık.
• Diyabetiniz varsa ayaklarınızı her gün kontrol edin ve kan şekerinizi hedef aralıkta tutmaya çalışın.
• Yatağa bağımlı bir yakınınıza bakıyorsanız pozisyonunu düzenli değiştirin ve deriyi her gün kontrol edin.
• Antibiyotiği yalnızca hekim önerdiğinde ve önerildiği gibi kullanın; akılcı antibiyotik kullanımı dirençli enfeksiyonların önlenmesine de katkı verir.
• İyileşmeyen ya da kötüleşen bir yarayı ertelemeyin.

İltihaplı ya da kapanmayan bir yaranız varsa, sepsis gelişmeden önce değerlendirilmesi önemlidir. Bunun için diyabetik ayak ve yara enfeksiyonu muayenesi sayfasında muayenenin nasıl yapıldığını okuyabilirsiniz.